صفحه اصلي پايگاه مراکز  
صفحه اصلي
درباره استان
اخبار پژوهشي
اخبار پژوهشی مراکز
طرحهاي پژوهشي
مناسبتهاي محلي
مقالات
فراخوان
شخصيتهاي علمي‌فرهنگي
جاذبه هاي استاني
آلبوم تصاوير استان
معرفي مديريت‌ پژوهشي
ارتباط با ما
 
جستجو :
 
تاريخ بروز رساني :   
 1396/07/25
 
عنوان : بررسی نقش رسانه‌‌های جمعی (رسانه ملی) در تعالی و ترویج فرهنگ نماز
نویسنده :
کلیدواژه :
توضیحات :
 عنوان:
بررسی نقش رسانه‌‌های جمعی (رسانه ملی) در تعالی و ترویج فرهنگ نماز
چکیده:
مقاله حاضر به بررسی نقش رسانه‌‌های جمعی خصوصا رسانه ملی در تعالی و ترویج فرهنگ نماز و همچنین چالش‌ها و آسیب‌های آن پرداخته است. از آنجائیکه، رسانه‌ها در دوران کنونی بخشی جدایی ناپذیر از زندگی مردم شده‌اند، مردم در طول شبانه روز از محتواهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و آموزشی و سرگرمی رسانه‌ها استفاده می‌کنند و بخش عظیمی از جامعه‌پذیری نسل‌ها‌ از طریق رسانه‌ها انجام می‌شود، این نفوذ و تأثیر رسانه تا جایی است که برخی از نظریه‌پردازان ارتباطی بر این باورند که رسانه‌ها اولویت ذهنی و حتی رفتاری ما را تعیین می‌کنند، بر همین اساس با توجه به نقش تأثیرگذار رسانه بر تمامی اعضای جامعه و به ویژه نسل‌های کنونی، هدف اصلی این مقاله بررسی نقش رسانه‌های جمعی در ترویج و تعالی فرهنگ نماز و تبیین چالشهای آن است.
از این رو با استفاده از روش اسنادی - کتابخانه‌ای و مشاهده‌ای، ضمن بررسی چالش‌ها، به نقش رسانه‌ها در تعالی و ترویج فرهنگ نماز اشاره شده است.
یافته‌ها و نتایج نشان می‌دهد که رسانه ملی در ساخت و توليد برنامه‌هاي ديني و ترویج و تعالی فرهنگ نماز غالبا بر شيوه هاي سنتي يعني تلاش بر ارائه مفاهيم و تلقين آن به ذهن بینندگان، تاکيد مي کند. کارکردی که تلویزیون پیرامون آگاهی‌ها و رفتارهای دینی دارد، بیشتر تقویت آن است تا تغییر. عدم فهم درست از آموزه‌های دینی و فرهنگ متعالی نماز، نبود تنوع و زیبایی خاص در تولید برنامه‌ها، تکراری و کلیشه ای بودن آنها، نبود تکنولوژی نوین رسانه‌ای و عدم آشنایی کافی دست اندرکاران رسانه ها با علم و آموزه های دینی و اسلامی از جمله چالشهای پیش روی رسانه ملی در توسعه فرهنگ نماز است.
واژگان کلیدی: نماز، فرهنگ متعالی، رسانه جمعی، رسانه ملی







مقدمه:
تاثیر تکنولوژی های ارتباطی بر زندگی اجتماعی انسان‌ها، شاید در هیچ عرصه‌ای به قوت کمک گرفتن از آموزه‌های دینی و اسلامی احساس نشود. در چنین نظامی نقش آموزه های دینی در جوار تکنولوژی ارتباطی جدید، تسهیل کننده ارتباط و عرضه اطلاعات، با توجه به توانمندی های هر یک از وسایل ارتباطی است. در بین آموزه‌های دینی و اسلامی، نماز به دليل ويژگي‌هاي خاص خود، برترين و بهترين عبادت نزد خدا به شمار مي‌آيد. چنين عبادت ممتازي، آثار بي شماري براي دين و دنياي فرد و جامعه دارد و ترك آن نيز پيامدهاي نامطلوبي به همراه خواهد داشت. با اين همه، نماز هنوز جايگاه مناسب و شايسته خود را در جامعه ديني نيافته است و نسل نو شناخت كمتري از آن دارد كه اين، زنگ خطر و هشداري بسيار بزرگ است.
ازاين رو، مسئولان و دردمندان دين و اصحاب رسانه در درجه اول، به شناخت و درك عميق نماز و در درجه دوم، همتي بزرگ و تلاشي گسترده براي تبليغ و تعليم نماز در جامعه نياز دارند تا بتوانند با روش هاي مناسب، نسل قديم و جديد را به درك و عمل به نماز هدايت كنند.
‏حال با توجه به این نکات، علم ارتباطات و رویکردهای نوین این دانش به جهان هستی، ما شاهد این موضوع هستیم که با توجه به نفوذ وگسترش تکنولوژی‌های نوین وسایل ارتباط جمعی، دنیای امروز ما انسانها همچون دهکده‌ای شده است که همه انسانها با همدیگر در ارتباط هستند. در دنیای امروز تکنولوژی‌های ارتباطی، تمام عرصه‌های حیات اجتماعی را تحت سیطره خود درآورده‌اند. از دیدگاه جامعه‌شناسان، حضور رسانه‌ها در جوامع، شرایط ظهور و بروز تغییرات بسیار گسترده‌ای را فراهم می‌کند و از دیدگاه مدیریت استراتژیک، وجود این رسانه‌ها می‌تواند به عنوان فرصت و هم به عنوان تهدید تلقی شود، رسانه‌ها زمانی می‌توانند به عنوان فرصت تلقی شوند که بتوانند به درونی سازی آنها پرداخته و در چارچوب مقتضیات اجتماعی از آنها بهره‌برداری کرد.
در غیر این صورت به انفعال کشاندن سایر نهادها به تدریج به طور تهدیدآمیزی، مبدل به چالشهای مبهم می‌شوند. جمع‌بندی آنچه تاکنون گفته شد می‌تواند ما را به این نکته رهنمون کند که چرایی و چگونگی بهره‌برداری از رسانه‌های جمعی در توسعه تفکر و آموزه‌های دینی از جمله ترویج فرهنگ متعالی نماز، یکی از مسائل مهمی است که ابعاد مختلف آن باید از دیدگاه‌های آموزشی، ایجاد تنوع در برنامه‌سازی‌ها مورد توجه و بررسی دست اندرکاران رسانه‌ها قرار گیرد.
ضرورت و اهمیت تحقیق:
امروزه رسانه‌هاي گروهي از جمله تلويزيون نقشي به مراتب فراتر از يک رسانه سرگرم کننده يافته‌اند و نمي‌توان از نقش مهم و اساسي آنها در فرهنگ سازي چشم پوشيد. افراد در فرايند جامعه پذيري از عوامل متعددي تاثير مي پذيرند که يکي از اين عوامل، رسانه هاي گروهي است و از ميان انواع اين رسانه ها، تلويزيون به جهت داشتن طرفداران و علاقمندان بيشتر از اهميت خاص برخوردار است. با گرايش به سمت تلويزيون بنا به هر دليلي، افراد به اثرپذيري وادار مي شوند به گونه اي که آنان آگاهانه و ناآگاهانه از برنامه هايي که تماشا مي‌کنند، الگو و سرمشق مي گيرند.
اهمیت رسانه ملی و تأثیر آن بر فرهنگ و رفتار جامعه بر کسی پوشیده نیست و به همین جهت حضرت امام (ره) رسانه ملی را دانشگاه جامعه بیان فرموده و بر نقش کلیدی آن در تعلیم و تربیت و افزایش سطح آگاهی مردم تأکید نموده اند.
نماز، بارزترين جلوه فرهنگ عبوديت است كه بايد از هر وسيله اي براي گسترش آن استفاده كرد. در اين ميان، رسانه از بهترين و كارآمدترين ابزارهاست. رسانه، در راستاي تفهيم و ترويج اين امر مهم، اثر زيادي دارد و مي‌تواند عامل كار آمدي در اين مورد باشد. رسانه ها، فن آوري گسترده اي هستند كه را به تسخير خود در آورده‌اند و بر روح افراد جامعه بسيار اثر گذار هستند.
توليد کنندگان برنامه هاي تلويزيوني پرداختن به مسائل ديني و اعتقادي از طريق رسانه هاي جمعي را مورد توجه ویژه قرار مي دهند و از اين طريق، نسبت به تقويت و گسترش مباني اعتقادي افراد جامعه اقدام مي کنند. لذا با توجه به اهمیت بسیار زیاد موضوع، تحقیق در این زمینه ضروری به نظر می رسد.
اهداف تحقیق:
هدف کلی:
تبیین چگونگی نقش رسانه جمعی در ترویج فرهنگ نماز و شناسایی چالشها و آسیب‌های روبرو با آن.
اهداف فرعی:
 بررسی نقش ترغیبی رسانه‌های جمعی در تعالی بخشیدن به فرهنگ نماز
 شناسایی آسیب‌ها و چالش‌های رسانه‌های جمعی در ترویج امر نماز
ادبیات و پیشینه تحقیق:
پيوند بين رسانه‌هاي ارتباطي و دين به زمانهاي دور يعني نخستين روايتها از اسطوره‌ها و خطوط نقاشي حک شده بر ديواره نمادها برمي‌گردد. نگارش تورات آغازگر هزاران سال پيوند ميان سنت يهودي ـ مسيحي و ارتباطات بود. تصميم يوهانس گوتنبرگ براي چاپ انجيل به عنوان نخستين محصول دستگاه چاپ خود بر اين پيوند در غرب تأکيد مي‌نهد؛ يعني جايي که در آن از پيش شاهد حضور مضامين ديني در هنر، موسيقي و نسخ خطي بوديم. هرچند کاربرد فعلي رسانه‌هاي ارتباطي و خروجي توليدات ارتباطي بسيار فراتر از مقاصد ديني مي‌رود، ما همچنان شاهد انتشار مطالب ديني تقريباً در همة رسانه‌ها هستيم. پژوهندگان رشته ارتباطات به اين موضوع توجه نشان داده‌اند و خود در اين زمينه ادبيات گسترده‌اي توليد کرده‌اند.
استوارت و همکارانش با نگاه به تجربه روزمره مردم، بر انجام فرايض ديني از جانب مردم به ويژه در هنگامي تمرکز مي‌کنند که انجام اين فرايض با استفاده از رسانه‌ها صورت گيرد. هم پژوهندگان رشته ارتباطات و هم پژوهندگان مطالعات ديني ابزارهاي ويژه‌اي براي انجام اين کار فراهم مي‌آورند: در ميان پژوهندگان رسانه‌ها، توجهات به تدريج به فرهنگ و مسائل فرهنگي معطوف شده است و زمينه براي توجه به آن ابعاد زندگي همواره شده که ما به‌طور سنتي از آنها به عنوان «ديني» ياد مي‌کنيم.
برخی از پژوهشگران ایرانی نیز به مطالعه رابطه دین و رسانه پرداخته اند. در این میان به سه مورد اشاره می‌شود:
1. «بررسی نقش رسانه ها در ایجاد و تقویت اصول دینی»(1390)؛ محققین: قنبر لائی و نیلوفر باقری رنائی. این پژوهش با هدف بررسی نقش رسانه ها در ایجاد و تقویت اصول دینی در میان 10023 نفر دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان به روش پیمایشی انجام شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که نقش آموزه های تلویزیون بر رعایت اصول دینی با میانگین 66/2 بیشتر از سطح متوسط بوده است. بدین معنا که آموزه های تلویزیون بر رعایت اصول دینی دانشجویان نقش موثری داشته است. همچنین درباره نقش آموزه های تلویزیون در تقویت گرایش های دینی، مواردی همچون تاهل، جنسیت، میزان تحصیلات پاسخگو، میزان تحصیلات پدر و مادر تاثیری نداشته اند.
2. پژوهش دیگری با عنوان « نگرش های رسانه ای ایرانیان»(1381)، با هدف آشنایی با دیدگاههای مردم درباره برنامه های دینی تلویزیون و جایگاه آن در میان رسانه های سنتی و نوین دینی ایران توسط دکتر ناصر باهنر انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش، تمامی افراد 7 سال به بالای شهر تهران هستند که با استفاده از نمونه گیری، 939 نفر مورد پرسش قرار گرفته اند. بر اساس نتایج تحقیق، رابطه معناداری میان میزان علاقمندی به دین و استفاده از رسانه های دینی وجود دارد. هر چه از میزان علاقمندی به دین کاسته شود، میزان استفاده از مجالس و مراسم مذهبی و نیز سخنرانی های دینی کاهش می یابد و در مقابل، بهره گیری از خانواده و کتابها و نشریات دینی افزایش پیدا می کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پس از سنین کودکی، رابطه مستقیمی میان بالا رفتن سن و علاقه مندی زیاد به دین وجود دارد. نکته جالب توجه، نبود رابطه میان بالا رفتن تحصیلات و کاسته شدن از این علاقه است که ادعای اختصاص دینداری به اقشار با تحصیلات پایین را منتفی می‌سازد.
مبانی نظری تحقیق:
نماز، رکن اساسي دين مبين اسلام است و بر اقامه آن در قرآن و احاديث، تاکيد شده است. نماز، خالصانه ترين نوع عبادت بنده در برابر خالق خويش است. ميل به پرستش، ريشه در فطرت خداجويي انسان دارد و نماز، عالي ترين نشانه پرستش خالق هستي است. آيت الله مطهري در اين باره چنين مي گويد:
«يکي از پايدارترين و قدرتمندترين تجليات روحي آدمي و يکي از اصيل ترين ابعاد وجود انسانها، حس نيايش و پرستش است. مطالعات آثار زندگي بشر نشان مي‌دهد هر زمان، هرجا که بشر وجود داشته است، نيايش و پرستش هم وجود داشته است. چيزي که هست، شکل کار و تشخيص معبود متفاوت شده است. از نظر اشکال، از رقصها و حرکات دست جمعي و موزون همراه با يک سلسله اذکار و اوراد گرفته تا عالي ترين خضوع ها و خشوع ها».
رویکردهای دین و رسانه
ورود به عرصه مهم بررسی کیفیت و نحوه تعامل و رابطه دین به عنوان یک پدیده فرابشری و رسانه به عنوان پدیده ای بشری همواره از حساسیت های خاصی برخوردار بوده است به گونه ای که این بررسی و پژوهش‌ها به عمر شکل گیری رسانه، خصوصاً رسانه های جمعی بعضاً دستخوش بی توجهی‌های گسترده ای در این حوزه مطالعاتی شده است.
عمده تاملات در مورد رابطه دین و رسانه نیز در این عقیده ریشه دارد که احتمالاً وسایل ارتباطی مدرن، با قرار دادن خود در درون دین، در حال دگرگون کردن ماهیت آن هستند. یعنی بر اثر فرایند رسانه‌ای کردن، ابزار و فرایند های ارتباطی در حال دگرگون کردن دین هستند. زیرا این ظرفیت را دارند که بخش هایی از آن را دوباره سازماندهی کرده و جایگزین کنند(باهنر، 1386).
نگاه‌های مختلفی به تعامل دین و رسانه در نوع، میزان و چگونگی آن وجود دارد. با بررسی ریشه ها و رویکردهای اصلی نظریات مختلف در این باب می توان آن را بر مبنای چند رویکرد (پارادایم) اصلی که رواج آنها بستگی زیادی به شرایط تاریخی، سیاسی و اجتماعی جوامع داشته است، دسته بندی کرد: پارادایم‏ ذات‏گرا یا ابزار گرا (1930-1940)، کارکردگرا (1970-1940) ، فرهنگ‏گرا (1980)، نوذات گرا (1990 تاکنون) و پارادایم نمادگرائی خلاق به عنوان یک رویکرد جدید در عرصه تعامل دین و رسانه.
ممکن است با رویکردی فلسفی و از منظری جوهر‌گرا برای هر یک از دین و رسانه، ذاتی قائل شد و سپس نسبت این دو را تحلیل کرد. این نظریات تعامل دین با رسانه را قبول می کند اما رسانه را در خدمت دین دانسته و وسیلهای برای گسترش و توزیع پیام دین می داند.
رویکرد تضاد و تباین دین و رسانه
رویکردی که معتقد به تباین، تضاد و تقابل بین دین و رسانه است، معتقد است دین یک نهاد سنتی است که به توزیع معرفت می‌پردازد و باید به آن مثل سایر نهاد‌های سنتی نگریسته شود، اما رسانه مفهومی مدرن است که دارای کارکردهای کاملاً جدید بوده و با دین تباین دارد. ولی رسانه نیز همانند دین به توزیع معرفت پرداخته و به رابطه انسان با محیط پیرامون خود شکل می‌بخشد. در این رویکرد رسانه در دنیای جدید رقیب دین است و می‌کوشد جای دین را بگیرد.(گیویان، 1386)
در پارادایم ذات‏گرا یا ابزارانگارانه که در دوران نوسازی و سالهای 1930 و 1940 میلادی و توسط متفکرانی چون ترنر به کار گرفته شده، رسانه به عنوان ابزاری برای مدرن کردن و نوسازی جامعه تلقی می‏شود. این پارادایم معتقد است که دین و رسانه دو امر جدا بوده و هریک کار خود را می‏کنند.
پدیده‌های رسانه‌ای پیوندی انکارناپذیر با فرهنگ عامه‌پسند دارند، به همین خاطر، تا مدتها نه عالمان دین و نه پژوهشگران دین جایگاه ارزشمندی برای مطالعه پدیده‌های رسانه‌ای و به‌طور کلی پدیده‌های مرتبط با آن قائل نبودند. این دو گروه از دو موضع متفاوت این پدیده‌ها را طرد می کردند. عالمان دینی از آن جهت که، فی‌المثل، سینما و تلویزیون را فرآورده‌های بی‌دینی، ابزاردست بی‌دینان، و یا باعث بی‌دینی توده‌های مردم می‌دانستند، آنها را ضد ارزش و دست کم بی‌ارزش ارزیابی و از توجه به آن پرهیز می‌کردند. از منظر پژوهشگران دانشگاهی دین، که عمدتاً وقت خود را صرف مطالعه متون دینی، فرآورده‌های متفکران و به عبارت دقیق تر جلوه‌هایی از فرهنگ والا می‌کردند، پدیده‌های رسانه‌ای امری «مبتذل» و لذا خارج از حوزه مطالعات دانشگاهی دین تلقی می‌شد(گیویان، 1386).
پارادایم نوذات‏گرایی رسانه می‏گوید که رسانه نمی‏تواند دین را تعریف کند، چرا که خود تصویرساز بوده و نماد می‏آفریند و این به نوعی سکولار کردن امری قدسی است. درواقع، رسانه به دلیل آنکه نمادهای دینی را پایین آورده و نمایشی می‏کند، خود حاوی وجهی سکولار است. علاوه بر آن، رسانه در جهان معاصر مروج نوعی فرهنگ نمایش سالاری بوده که در نتیجه‏ی آن، فرهنگ بصری در جوامع، سلطه‏ی بیشتری یافته است. به عبارت دیگر، افراد ترجیح می‏دهند ببینند تا بخوانند و این باور کردن از طریق دیدن، ویژگی فرهنگی جوامع معاصر است. شاید عمیق نشدن در آگاهی ها، وجود تحلیلهای سطحی از مسائل اجتماعی و سیاسی نوعی بی سوادی مدرن برای جوامع امروز داشته که مرهون بصری شدن آگاهی هاست.

کارکردهای اصلی رسانه‌ها
همة رسانه‌ها به ویژه صدا و سیما می‌توانند نقش اساسی در ترویج فرهنگ نماز در جامعه داشته باشد، امّا قبل از پرداختن به بیان نقش رسانه‌ها در مورد نماز لازم است به کارکردهای اصلی رسانه‌ها اشاره کنیم تا بر اساس کارکردهای متنوع رسانه‌ها بتوانیم نقش و قابلیت‌های آن را در خصوص فرهنگ سازی نماز در جامعه اسلامی بیان کنیم. کارکردهایی که معمولاً برای رسانه‌ها در عموم جوامع ذکر می‌شوند بدین قراراند:
لاسول در سال 1948 در مقاله ای تحت عنوان ساخت و کارکرد ارتباطات در جامعه برای پیام سه نقش مشخص را تعریف می کند:
1- نظارت (حراست ) بر محیط ( نقش خبری )
2- ایجاد و توسعه همبستگی های اجتماعی افراد ( نقش راهنمایی)
3- انتقال میراث فرهنگی (نقش آموزشی)
4- چارلز رایت نقش سرگرمی را به این نقش ها اضافه کرد.
در شرایط امروز فرهنگ و ارتباطات دینی در ایران، باید مزیت های نسبی ارتباطات سنتی دینی را در کارکرد‎های آموزشی و ارشادی آنها جستجو کنیم و کارکرد سرگرمی و اطلاع رسانی دینی را از مزایای وسایل ارتباط جمعی جدید بدانیم.
فرهنگ سازی و ایجاد هنجار‌های اجتماعی. یکی دیگر از کارکرد‌های رسانه‌ها است. البته در جامعة اسلامی ما انتظار این است که بیشتر برنامه‌های رسانه‌ای به فرهنگ سازی دینی و ترویج ارزش‌های اسلامی از جمله نماز اختصاص یابد.
پس از بیان کارکردهای اصلی رسانه‌ها و درک این حقیقت که یکی از کارکردهای رسانه‌ها می‌تواند فرهنگ سازی دینی در جامعه باشد و نماز بخشی از فرهنگ دینی جامعه است، انتظاری که می‌توانیم از رسانه‌ها در خصوص ترویج فرهنگ نماز داشته باشیم بستگی به نوع رسانه و مخاطبین آنها دارد.
نقش صدا و سیما در مورد نماز
صدا و سیما با استفاده از هنر نمایش در به تصویر کشیدن نگرش و رفتار پیشوایان، رهبران و الگوهای محبوب در ارتباط با نماز، می‌تواند تأثیرات بسیار مؤثر و پایداری در ایجاد بازخوردهای نوین نسبت به ارزش و جایگاه نماز در بین همة مردم به ویژه نوجوانان و پرورش حسّ مذهبی آنها داشته باشد. مسلماً در نقل قصه‌های نماز یا تهیة برنامه‌های نمایشی و تلویزیونی می‌بایست دقیقاً به اصول روان شناسی اجتماعی توجّه نموده، ویژگی‌های سنّی، ذهنی، گرایش‌های روانی ـ عاطفی و هم‌چنین شرایط فرهنگی ـ اجتماعی مخاطبین را مدّ نظر قرار داد و حتی الامکان از بیان مستقیم و شیوة تبلیغی صِرف در مورد نماز پرهیز کرد.
صدا و سیما می‌تواند برنامه‌هایی دربارة نماز و با رعایت اصول و ظرافت‌های یاد شده، در قالب نمایش (فیلم و سریال)، گزارش، سخنرانی، مستند و . . . ارایه دهد.
لازم به يادآوري است كه ارتباط رسانه با دين و عناصر فرهنگ ديني، ارتباطي كاملاً دوگانه است. رسانه همان‏گونه كه امكان مشاركت فعال در پراكنش و انتقال پيام دين و تأمين اهداف و غايات موردنظر را دارد، به همين ميزان و گاه بيشتر، امكان مشاركت در ايجاد كاركردهاي مخالف و معارض با اهداف و منويات دين و انتظارات مؤمنان را نيز دارد. در مواردي نيز اين نسبت خنثي ارزيابي مي‏شود. آنچه شايد از بدو ظهور رسانه‏هاي نوين همواره شريعت‏مداران را به ابراز حساسيت، خرده‏گيري، چالش، هراس و در مواردي نفي و طرد كامل يا پذيرش مشروط و مقيد رسانه‏ها به عنوان ابزار مناسب تبليغ دين برانگيخته، وجود انحرافات شايع و سوء كاركردهاي غالب رسانه‏ها و مصنوعات و محصولات فرهنگي توليد يافته و منتشر شده توسط غول‏هاي رسانه‏اي مسلط در جهان معاصر است. خرده‏گيري، انتقاد و به چالش كشاندن بينش‏ها و عقايد، آرمان‏ها، ارزش‏ها، هنجارها، نمادها، آيين‏ها و مناسك، رفتارهاي ديني، عملكرد تاريخي دين و مؤمنان، پديده‏ها و عناصر منسوب به دين، كارگزاران، نهادها و سازمان‏هاي ديني، منسوخ نماياندن تعاليم و آموزه‏هاي ديني و متقابلاً دامن زدن به ايدئولوژي‏ها، انديشه‏ها و ارزش‏ها و رفتارهاي سكولار و يا اقدام در جهت ترويج و تقويت آنها، مشاركت در شيوع انحرافات و بي‏بند و باري‏هاي اخلاقي، رواج معاصي و منكرات، ايجاد مانع در مسير تعالي و تكامل معنوي جامعه و صدها آسيب فردي و اجتماعي ديگر، از جمله پيامدهايي است كه رسانه‏ها در صورت عدم نظارت و كنترل، مساعد بودن اوضاع و شرايط فرهنگي اجتماعي، تقاضاي مخاطب و... استعداد زيادي براي درغلتيدن بدان را دارند و عملكرد رسانه‏ها در چند دهه اخير نيز شواهد گويايي در تأييد اين مدعاست. لازم به يادآوري است كه بسياري از برنامه‏هاي رسانه از جمله برنامه‏هاي نمايشي، نه با زبان صريح، كه بيشتر به صورت‏تلويحي‏وغيرمستقيم‏درضمن‏داستان‏ها،روايات‏تاريخي، فيلم‏ها و سريال‏ها، شخصيت‏پردازي‏ها، ديالوگ‏ها، سخنراني‏ها، ميزگردها، مصاحبه‏ها، مستندسازي‏ها، سرگرمي‏ها، دكورسازي‏ها، صحنه‏پردازي‏ها و... پيام‏هاي ديني يا منطبق با دين ‏و ارزش‏هاي‏ديني‏ را منعكس ‏مي‏سازند.
جمع بندی و نتیجه گیری:
حال، سوال اين است که با توجه به اهميت اين رسانه در ترويج و گسترش فرائض ديني از جمله نماز که مهمترين اين فرائض است، آيا رسانه ملی در انجام اين کار موفق بوده است يا خير؟
آنچه، بديهي است، دست اندکاران تلويزيون به خوبي، اهميت اين کار را دريافته اند و بر اين تلاش، بوده اند که در اين راستا گام بردارند. شواهد و ارقام مربوط به جهت گکیری کلی صدا و سیمای جمهوری اسلامی، بودجه و نوع و حجم برنامه های تولید شده در تلویزیون ایران نشان دهنده اهمیت فراوان دین و دینداری است. بر اساس ارقام مندرج در مجموعه آماری فعالیتهای فرهنگی وزارتخانه ها و سازمانهاو نهادهای دولتی در سال 1380 تحت عنوان گزارش فرهنگی کشور (گزارش فرهنگی کشور 1382)، در سال 1380 از کل برنامه های تولید شده در شبکه یک تلویزیون(4458 ساعت) 7/15 درصد معارف اسلامی و 40 درصد در مورد ارزشهای دفاع مقدس بوده است. سهم مقوله های اجتماعی، اطلاعات عمومی، اقتصادی، تاریخی، سیاسی، علم و فن، فرهنگی، و ورزش و تفریحات به ترتیب 27 درصد، 6/4، 7/3، 4/1، 5/16، و 8/1 درصد بوده است. سهم معارف اسلامی در کل شش شبکه و در کل شبکه های استانی به ترتیب 18 و 16 درصد بوده است. گرچه این ارقام به خودی خود گویای اهمیت تولید برنامه های دینی است، اما بايد اذعان داشت که در ساخت و توليد برنامه هاي ديني غالبا بر شيوه هاي سنتي يعني تلاش بر ارائه مفاهيم و تلقين آن به ذهن بینندگان، تاکيد مي شود. دست اندکاران تلويزيون و برنامه سازان بايد به اين نکته تربيتي توجه داشته باشند که نماز يک فريضه ديني است که اقامه آن بر هر فرد مسلماني واجب بوده و هر کس وظيفه دارد کودک خود را با فرائض ديني آشنا سازد و رسانه هاي گروهي نيز، بايد اين رفتار را با ساخت و توليد برنامه هاي مناسب تقويت کنند اما نبايد به گونه اي رفتار نمايند که مخاطبین خصوصا جوانان به جاي گرايش به مباني اعتقادي خود، ناخواسته به بيراهه بروند.
با توجه به نقش و اهمیت نماز در برنامه های صدا وسیما و الگوپذیری مخاطبین خصوصا کودکان، نوجوانان و جوانان از شخصیت های فیلم ها وسریال ها، با برنامه ریزی درست می توان در سازندگی روح جوانان و هدایت آنان به فرهنگ نماز گام مؤثری برداشت. در یک جمع بندی نهایی می‌توان گفت در جهت هر چه بهتر ساختن برنامه های صدا وسیما و فراهم کردن بستری برای گسترش فرهنگ نماز از سوی رسانه ملی می توان از ابزار هنر در امر ترویج نماز وتجزیه و تحلیل و اطلاع‌رسانی و طرح شیوه های انگیزشی دینی و معنوی در جامعه استفاده کرد. اگر نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران بخواهد تحولی بنیادین در گرایش جوانان و سایر آحاد ملت به نماز بوجود آورد، باید برنامه ریزان و سیاستگذاران به فکر بیفتند و تغییرات اساسی در ساختار برنامه های کنونی بوجود بیاورند. همان طور که شاهد هستیم، در آستانه ی قرن بیست و یکم و عصر جهانی شدن و تهاجم فرهنگی از طریق ماهواره و اینترنت و... که چه بخواهیم، و چه نخواهیم، امواج فضا شکن بی اجازه وارد فرهنگ جامعه و خانواده و فکر افراد می شود. لذا مسئولیت رسانه ملی در الگوسازي و الگودهي و معرفي آنان و پركردن خلاء‌ها چند برابر شده است.
عدم فهم درست از آموزه های دینی و فرهنگ متعالی نماز، نبود تنوع و زیبایی خاص در تولید برنامه ها، تکراری بودن آنها، تبلیغات وسیع دشمنان علیه اسلام در خصوص پیشرفت اسلام در جهان، نبود تکنولوژی نوین رسانه‌ای، عدم آشنایی کافی دست اندرکاران رسانه ها با علم ودانش آموزه های دینی و به تبع آن فرهنگ متعالی نماز و نبود تبلیغات شیوای جهانی از جمله چالشهای پیش رو رسانه ها در خصوص توسعه تفکر دینی و آموزه‌های قرآنی است.
پیشنهادت کاربردی و عملی
بر اساس نتایج تحقیق، در راستاي جذب مخاطبین به نماز و گسترش فرهنگ نماز از طریق رسانه ملي،پيشنهادات ذیل ارائه می گردد:
1- ساخت و توليد برنامه هاي تلويزيوني متناسب با سنین مختلف: در ساخت برنامه هاي دینی بايد سن و سال مخاطبین مد نظر قرار گيرد. برنامه اي که براي يک کودک سه يا چهار ساله ساخته مي شود بايد با برنامه اي که براي کودکان بالاي ده سال توليد مي شود، تفاوت داشته باشد و شيوه انتقال پيام متناسب با سن آنها باشد.
2- استفاده از کارشناسان و صاحبنظران مسائل ديني در کنار برنامه سازان: در چنين حالتي برنامه سازان علاوه بر آگاهي بيشتر از مسائل ديني از جمله نماز، بهتر مي توانند مفاهيم مربوط به نماز را به مخاطبان خود انتقال دهند.
3- پرهيز از ساخت و توليد برنامه هاي کليشه اي و تکراري: يکي از مشکلاتي که در ارائه مفاهيم ديني به چشم مي آيد، آن است که در موارد متعدد، برنامه سازان، اسير کليشه شده و بدون توجه به قدرت تشخيص و درک مخاطبین، سعي در انتقال مفاهيمی دارند که نه تنها نتيجه مثبتي به دنبال نخواهد داشت بلکه ممکن است نتيجه معکوس نيز داشته باشد.
4- پرهيز از انتقال مستقيم پيام به ذهن مخاطبین: هر پيام که از سوي فرستنده ارسال مي شود نبايد به گونه اي باشد که گيرنده را مستقيماً تحت تأثير قرار دهد و يا اينکه او را وادار به دريافت پيام کند، بلکه بايد فرصت تجزيه و تحليل پيام نيز به گيرنده داده شود و اين مستلزم آن است که برنامه سازان به قدرت درک و تشخيص مخاطبین ايمان داشته باشند.
5- ساخت و توليد برنامه هاي تلويزيوني با استفاده از فن آوري هاي روز: بايد پذيرفت که توليدات تلويزيون براي بعضی از مخاطبین خصوصا کودکان به لحاظ پردازش تصويري، چندان جذاب و گيرا نيست. چنين به نظر مي رسد که در انتقال مفاهيم از طريق تصوير، بصورت محتاطانه عمل مي کنيم. امروزه در بسياري از کشورها چنان از تکنيک‌هاي خاص برنامه سازي در ساخت برنامه‌هاي کودک بهره گيري مي شود که بزرگسالان هم، مشتاقانه به تماشاي چنين برنامه هايي مي پردازند. بنابراين لازم است در اين زمينه نيز از فن آوري ها و تکنيک‌هاي برنامه سازي استفاده شود.
با همه اين اوصاف، بايد به اين نکته توجه داشته باشيم که در شرائط فعلي، شکل گیری و تقویت هویت دینی افراد امکان پذير نخواهد شد مگر آنکه تمامي عواملي که نقش اساسي در فرايند جامعه پذيري فرد را عهده دار هستند به شکل مطلوب به وظيفه خود عمل کنند. خانواده، مدرسه، گروه دوستان و همسالان و از همه مهمتر رسانه هاي جمعي از جمله تلويزيون که محبوب ترين و در دسترس ترين رسانه تصويري و شنيداري مي باشد، بايد در يک تعامل منطقي بستري را فراهم سازند که کودکان اين سرزمين به ارزشها و هنجارهاي اجتماعي و ديني خود پايبند بوده و زمينه لغزش در اين زمينه به حداقل برسد.
منابع تحقیق :
ارکان، عاطفه(1386)، سیر تحول وسایل ارتباطی بشر از جامعه ابتدایی تا جامعه اطلاعاتی. قم، هفته نامه پگاه حوزه، شماره 213.
اسمي، رضا(1377)، نقش نماز در بهداشت رواني فرد و جامعه، مركز تحقيقات صدا و سيما.
اسمیت، فیلیپ(1383). ترجمه حسن پویان. درآمدی بر نظریه های فرهنگی. تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی؛ مرکز بین المللی گفتگوی تمدنها.
باهنر، ناصر(1387). رسانه ها و دین، از رسانه های سنتی اسلامی تا تلویزیون. تهران، مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
تافلر، الوین(1385)، مترجم: خوارزمی، شهین دخت. موج سوم. تهران، علم.
لائی، قنبر و نیلوفر باقری رنائی(1390)؛ بررسی نقش رسانه ها در ایجاد و تقویت اصول دینی (بررسی موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسان)، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی دین و رسانه، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما. چاپ اول. صص 627-640
دهقان،علیرضا (1386)؛ «مطبوعات، تلویزیون و دینداری در ایران: مطالعه ای اکتشافی» مجله رسانه، بهار 1386 - شماره 69 ، صص 129 تا 152
قرآن كريم، سوره حجر، آيه .56
گیدنز، آنتونی(1386). مترجم: صبوری کاشانی، منوچهر. درآمدی بر جامعه شناسی. تهران، نشر نی.
گیویان، عبدالله(1386). دین، فرهنگ و رسانه. تهران، فصلنامه رسانه، 69، تابستان1386.
نجاتي، محمد عثمان(1369)، قرآن و روانشناسي،(ترجمه عباس عرب)، مشهد: نشر بنياد پژوهشهاي آستان قدس رضوي
نوسیندگان: زهره توکلی- محمود حاجعلی عسکری
دریافت فایل
 

  
 

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسيما است.