صفحه اصلي پايگاه مراکز  
صفحه اصلي
درباره استان
اخبار پژوهشي
اخبار پژوهشی مراکز
طرحهاي پژوهشي
مناسبتهاي محلي
مقالات
فراخوان
شخصيتهاي علمي‌فرهنگي
جاذبه هاي استاني
آلبوم تصاوير استان
معرفي مديريت‌ پژوهشي
ارتباط با ما
 
جستجو :
 
تاريخ بروز رساني :   
 1398/05/30
 
شهر :  
نام مناسبت : مراسم ماه رمضان در بین اقوام ترکمن
زمان اجرا :   
آداب و رسوم : در این ماه مبارک ، مسلمانان نقاط مختلف آیین ها و مراسم خاص خود را بر پا می کنند، در این وجیزه به آداب و رسوم ترکمن ها در این ماه پر فضیلت می پردازیم...
مبارک رمضان ، ماه آموزش ، دعا فضیلت را دردوران کودکیمان با شور و شوق خاصی انتظار میکشیدیم. بزرگانمان این ماه را :« اون بیر آینگ سلطانی » (سلطان یازده ماه ) ویا « برکت رحمت آیی » ( ماه برکت و رحمت) می نامند. ماه مبارک رمضان، ضیافت پر شکوه الهی است، مسلمانان اقصی نقاط جهان از پیر و جوان در این ضیافت الهی شرکت می کنند.
در این ماه مبارک ، مسلمانان نقاط مختلف آیین ها و مراسم خاص خود را بر پا می کنند، در این وجیزه به آداب و رسوم ترکمن ها در این ماه پر فضیلت می پردازیم . در گذشته این مراسم از غنای ویژه ای برخودار بوده است و مردم با شور و شوق خاص آنرا اجرا می کرده اند.



آمادگی برای ماه مبارک رمضان
۱-۱ ( نظافت خانه ، مساجد و تکایا ) :
در استقبال از ماه مبارک رمضان در بین ترکمن ها می توان به نظافت خانه و کاشانه و اماکن مقدّس مانند مساجد و مکایا اشاره کرد. یک هفته قبل از این ماه پر فضیلت ، دختران و زنان ترکمن به نظافت کامل مساجد و مکایا می پردازند. برخی از خانواده ها مساجد را با فرش و نمد سفید رنگی به نام « نماز لیق » ( سجاده ) ، مزین می سازند. در اینجا به جایگاه رنگ سفید در فرهنگ ترکمن پی می بریم. بعضی از خانواده ها نیز به مساجد قرآن اهدا می کنند.
۱-۲ ( حمایت از افراد بی بضاعت ( الله یولی ) ) :
خانواده های ترکمن ‍‍‍، گوسفندی یا بزی را چند پیش از ماه مبارک رمضان قربانی می کنند و با گوشت آن مهمانی میدهند وقسمتی را نیز به همسایه ها وافراد بی بضاعت می فرستند. این مهمانی« الله یولی» (در راه خدا ) نامیده می شود.
3 ـ 1 (پیشواز ) :
بسیاری از مردم مدتها قبل از ماه رمضان روزه گرفته و به پیشواز این ماه مبارک می روند. این روزه ها در ایام خاصی در ماههای رجب و شعبان گرفته می شود.
۱-۴ (مراسم آشتی کنان و نقش « یاش اولی » ( ریش سفید ) :
یکی از مراسم این ماه مبارک ، مراسم آشتی و ایجاد دوستی بین افرادی است.
که به علتی از یکدیگر دل آزرده شده اند. ترکمن ها بر این باورند که بدون آشتی با برادران دینی ، روزهٔ فرد مورد قبول درگاه الهی واقع نمی شود.
در مراسم آشتی کنان یکی از ریش سفیدان که « یاش اولی » نامیده می شود ، نقش آشتی دهنده را بازی می کند. « یاش اولی » در خانه اش سماور را روشن کرده و چایی دم می کند و آن دو نفر را که نسبت به هم کدورتی دارند، بدون اطلاع از یکدیگر دعوت می کند و مراسم آشتی کنان راه می اندازد. آشتی دهنده از ثواب اخروی برخوردار می شود.
۱-۵ (عیادت از بیماران ) :
یکی دیگر از رسوم نیک و پسندیده در این ماه ، عیادت از بیماران است.
اگر کسی از همسایه ها و یا خویشاوندان خدای ناکرده مریض باشند، اهالی به عیادتش می روند و برای سلامتی او دعا می کنند.
۱-۶ ( اعزام روحانیون به مساجد و آموزش قرآن کریم و اصول عقاید ) :
برای باز گو کردن اصول عقاید و آموزش قرآن در ماه مبارک رمضان روحانیون به مساجد مناطق مختلف اعزام می شوند. هر روحانی به مدت یک ماه در مسجدی می ماند. در روز اول مردم به دیدن او میروند و به او خوش آمد می گویند.
برای افطار وسحری ، هرروز یکی از اهالی او را به خانه اش دعوت کرده واز او پذیرایی به عمل می آورد. هزینه زندگی و رفت و آمد این روحانی در ماه مبارک رمضان از موقوفات مساجد و یا به وسیله چند تن از نیکو کاران تأمین می شود. در طول روز ، در مساجد جلسات آموزش قرائت و تجوید قرآن دایر است و این جلسات رونق خاصی دارد.

آمادگی برای روزه گرفتن :
آیی گؤرمک ( رویت هلال و شروع ماه رمضان ) :
رؤیت هلال نشانهٔ شروع ماه مبارک رمضان و ادای تکالیف مربوط به آن است. در رؤیت هلال مردم بالای جاهای بلند از قبیل پشت بامها و تپهها رفته و سعی در دیدن هلال می کنند. مراسم ماه رمضان با رؤیت هلال توسط دو فرد بالغ و عادل آغاز میشود. هر فردی که ماه را میبیند آیهٔ ۱۸۹, سورهٔ بقره را قرائت میکند :
یسئلونک عن الاهله قل هی مواقیت للناس والحج و لیس البربان تاتو البیوت من ظهورها و ....
بعد از رؤیت هلال, بلافاصله در مسجد با صدای جار اعلام مینمودند که امشب باید برای سحر برخیزید و معمولاً نیز سحری میخوردند. در زمان دعای دورتر در کوچه و پسکوچهها با تیکهٔ چوبی بر حلبی می کوبیدند و رؤیت هلال را جار میزدند.
افراد مسن با رؤیت هلال به روی افراد دیگر نگاه نکرده, دستهای خود را بالا برده و جملات زیر را ادا میکنند:
(( آیی گؤر دوم الله, آمنت بالله, آیلار مبارک, الحمدالله ))
و یا (( حاقّا حاقّا آی گؤردوم, ایندیکی آیلارا و ایندیکی ییلّاررا خدای یتیرسین ))
و بعد آیهای از قرآن کریم خوانده و دستهای خود را به محاسن خود کشیده و بعد به صورت دیگران نگاه میکنند . افراد مسن به سمت ماه و خورشید, آب کثیف, زباله و خاکستر نمیریزند و این اعمال را ناپسند میشمارند. اشاره کردن با انگشت به سوی ماه را نیز امری قبیح شمرده و در صورتی که فردی به ماه اشاره کند به او میگفتند که باید انگشتی را که با آن به ماه اشاره کرده, گاز بگیرد و به آن (( بارماق دیشله مک )) میگفتند ( از مشاهدات دوران کودکی مؤلف . )
افطار :
تشخیص زمان افطار
برای اطلاع از فرا رسیدن افطار از روشها گوناگون استفاده میشود، از جمله ساعت و تقویم و اعلام وقت توسط رادیو و تلویزیون و ? . در دوران کودکیمان تشخیص زمان افطار با امام مسجد بود. به این ترتیب که اما مسجد به همراه جمعیتی که جلوی مسجد جمع شدهاند, نگاه کردن به سرخی بعد از غروب آفتاب, زمان افطار را تشخیص میدادند.
چون در مسجد محلمان بلندگو نبود بعد از تشخیص زمان افطار توسط امام مسجد, جار زدن به عهده بچه های بود که جلوی مسجد انتظار زمان افطار را می کشیدند , بچه ها در حین دویدن به سوی خانه ـ ـ هایشان (( آغیز آچیلدی )) (افطار شد) را جار می زدند و بچه های دیگر که جلوی درب خانه هایشان و یا در خیابانها ایستاده اند با آنها همراهی کرده و در فاصله زمانی کوتاهی به تمامی سکنه خیابانها و کوچه و پس کوچه های اطراف مسجد از زمان افطار مطلع می شدند.
افطار کردن و افطاری دادن
روزه داران معمولاً روزهٔ خود را با خواندن دعاهای مخصوص افطار و با خرما یا کشمش آغاز می کنند. در سفرهٔ افطار خرما یا کشمش, پای شیرین, نان و پنیر وکره, مربا یا عسل گذاشته میشود. غذای افطار را نیز معمولاً شیر برنج یا چورک باتیر ( نوعی خوراک گوشت ) ، یا تورک( نوعی سمبوسه) یا کتلت, یا اون آش ( آش رشته ) تشکیل می دهند.
هر روز یکی از خانوادههای محل, خرما, اونآش (آش رشته), چوربا ( نوعی سوپ ) و یا بؤرک به مسجد می فرستند، تا نمازگزاران با آن افطار کنند. در بندرترکمن مرسوم بود که بعضی از خانواده ها در دیگی بزرگ نوعی آش به نام (( قارما )) در کنار مساجد می پختند و برای عموم مردم پخش می کردند.
روشهای بیدار شدن در سحر
در گذشته تشخیص وقت سحر از روی حرکت ماه و ستارگان صورت میگرفت, از روی تجربه تشخیص می دادند که وقتی ماه به محل یعنی در آسمان برسد, سحر نزدیک است و در صورت ابری بودن هوا با بانگ خروس بیدار میشدند.
برخی از مردم برای ثواب شب زنده داری میکردند و سحرهای ماه رمضان با جارکشیدن و با کوبیدن چوب بر حلب, مردم را بیدار میکردند. روش دیگر در روستاهای فاقد روشنایی ، روشن کردن فانوس و کوبیدن درب همسایگان بود. در زمان حاضر از ساعت شماطه دار و یا تلفن و ... جهت بیدار شدن در سحر استفاده میشود.
نمازهای مراسم مخصوص شبهای ماه مبارک رمضان
نماز تراویح
در ماه مبارک رمضان, اکثراً مردان فریضهٔ نماز عشاء را در مساجد ادا میکنند و بعد از نماز عشاء در نماز تراویح شرکت میکنند.
نماز تراویح مشتمل بر ۲۰ رکعت است و پشت سر امام و ۲ رکعتی اقامه می شود ودر فاصلهٔ هر ۴ رکعت از این بیست رکعت دعای (( سبحان الملکوت سبحان ذی العزّه و العظمه و الکبریا و الجبروت و ... )) را تا آخر می خوانند.
یکی ازعلما دربارهٔ مسائل دینی درمسجد برای جماعت سخنرانی ایراد میکند و این سخنرانیها شنونده ـ ـ های بیشماری به خود جلب میکنند. پسر بچه های خردسال نیز با عرقچینهای سفید یا سوزن دوزی شده در مساجد حاضر میشوند. فضای مسجد مملو از شور و حالی روحانی است و صفایی دیگر دارد.
مجالس ختم قرآن
جلسات ختم قرآن در برخی از مساجد و بعد از نماز عشاء برگزار میشود. قاری قرآن موظف است که در طول ۵ الی ۷ روز کل قرآن ختم کند. جلسات ختم قرآن به صورت جماعت برگزار می شود. برخی از خانواده های ترکمن , برای شادی روح اموات ختم قرآن می گیرند که (( قرآن آغدار ماق )) و یا (( قرآن چیقماق)) نام دارد.
مراسم (( یا رمضان ))
یکی از رسمهایی که از زمانهای گذشته در چهاردهم ماه مبارک رمضان گنبد قابوس, گمیشان, بندرترکمن ونواحی دیگر ترکمن صحرا برگزار می شود ، مراسم ((یا رمضان )) ( یاری رمضان: نیمه رمضان) است.
پس از اقامهٔ نماز عشاء و تراویح دستهای تشکیل میشود و این دسته از بین خود یک میدان دار و یک صندوق دار به نام (( إشِک )) انتخاب می کند که کیسهای را بر دوش خود حمل میکند. میدان دار از اولین خانه (( یا رمضان)) شروع میکند.
میدان دار شروع به خواندن اشعار زیر میکند و بقیه نیز بعد از هر دو بیت با گفتن آلّاو (الله هو) به او جواب می دهند. پس از آن صاحبخانه نذری خود را به صندوق دار ( إشِک ) می دهد. و اگر خانواده ای نذری ندهد اینقدر این اشعار را تکرار میکند تا اگر صاحبخانه چیزی نیز نداشته باشد , حداقل آبی به روی آنها بپاشد. این مراسم تا سحر ادامه دارد. نذری جمع شده در نهایت بین نیازمندان تقسیم میشود.
اعتکاف
بعضی از علمای اهل طریقت در ماه مبارک رمضان ده روز آخر این ماه مبارک را در مسجدی اعتکاف می کنند که ثواب بسیار دارد. اعتکاف در مسجد سنت مؤکده کفایی است.
شب قدر ( قدر گیجه )
اهمیت و ویژگی شب قدر
ترکمنها شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان را « قدر گیجه » ( شب قدر ) می نامند. برای این شب اهمیت خاصی قائلند و تا صبح به دعا و عبادت مشغول می شوند . شب قدر از هزار ماه برتر است . و سورهٔ قدر از مشهورترین سوره های قرآن کریم است. « بسم الله الرحمن الرحیم. انا انزلناه فی لیله القدر . و ما ادریک. مالیله القدر. لیله القدر خیر من الف شهر. تنزل الملائکه و الروح فیها باذن ربهم من کل امر. سلام هی حتی مطلع الفجر » .
پیامبر اکرم(ص) این سوره را با خشوع دل و اشک دیده می خواندند.
ترکمنها معتقدند که درشب قدر « خضرالیاس » دو تن ازفرشتگان در گردش هستند و به هرکس برخورد کنند او را خوشبخت خواهد کرد و براین باورند که آبهای شور دنیا در این شب شیرین خواهد شد. در این شب بسیار مقدس, زنان در خانه بیشمه( نوعی شیرینی ), بؤرک ( نوعی سمبوسه ), فرنی ، و کومیشدان ( نوعی کیک برنجی ) و ... میپزند. سفره پهن کرده و شب نشینی میکنند . به دیدار همسایه ها و خویشاوندان میروند و نذری می دهند.
نماز شب قدر
در این شب بعد ازنماز عشاء و تراویح , چهل رکعت نماز شب قدر خوانده میشود. برخی از مردم جهت اشتباه نکردن به تعداد رکعت ها را با نخود خام و ... شمارش می کنند.
قدر ایمیش ( هدیه شب قدر )
در این شب مبارک ، برای دختری که تازه نامزد شده است یا برای نو عروس ، هدیه ای می برندکه « قدر ایمیش » نامیده می شود.
پژوهشگر : حامیه ذوقی
تاريخچه :
    
 
     
 

کليه حقوق اين سايت متعلق به مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسيما است.