هنر مقدس بررسی معماری عناصر تشکیل دهنده مساجد شاخص استان اصفهان

کتاب ,مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسیما | پژوهش , نظرسنجی اینترنتی , سنجش,هنر,مقدس,بررسی,معماری,عناصر,تشکیل,دهنده,مساجد,شاخص,استان,اصفهان,,معماری,-,مساجد-,اصفهان>

 
هنر مقدس بررسی معماری عناصر تشکیل دهنده مساجد شاخص استان اصفهان نويسنده : امیرحسین شیرانی نژاد
ناشر : مرکز پژوهش و سنجش افکار مترجم :
قيمت : 180000 سال انتشار : 1395
نوبت چاپ : تعداد صفحه : 280
مرکز توزيع :
موجود در منبع : دارد
ISBN : 978-964-7378-52-9
کليد واژه : معماری - مساجد- اصفهان
 
مقدمه :
فهرست :
پيشگفتار 11
فصل اول: معماری اسلامی، هنری مقدس 13
بیان مسئله 13
اهمیت و ضرورت پژوهش 15
اهداف کلی پژوهش 18
• اهداف اختصاصی 18
• اهداف کاربردی 18
فصل دوم: ادبیات و پیشینه پژوهش 19
بررسی سابقه مطالعه و پژوهش‌های صورت‌گرفته 19
روش پژوهش و دلیل انتخاب آن 21
فنون گردآوری اطلاعات 21
نحوه استخراج و تجزیه و تحلیل داده‌ها 21
فصل سوم: یافته‌ها و نتایج پژوهش 23
تعریف معماری اسلامی 23
ویژگی‌های بنیادی معماری اسلامی 26
1. توجه و تمرکز بر معماری داخلی 26
2. وابسته نبودن شکل وکارکرد به یکدیگر 27
3. پنهان بودن جهت و کانون ساختمان 27
4. پنهان‌سازی ساختار و عناصر کالبدی در زیر پوشش آرایه‌ها 29
5) کارکردهای مسجد در گذر زمان 42
الف) بررسی متون ديني 45
ب) دگرگوني‌ها در كاركرد مسجد 46
 نخستين كانون عبادي 47
 نخستين پايگاه تبليغاتي 48
 نخستين جايگاه دانش 48
 فعاليت‌هاي سياسي و اجتماعي 52
 مركز خدمات اجتماعي 56
 فعاليتهاي نظامي 57
 قضاوت 58
 اسكان در مسجد 59
 معامله 59
انواع مسجد و ویژگی‌های کاربری آن 60
انواع مساجد از لحاظ كاربري و اهميت آن در شهر 60
مكان‌يابي مسجد در گذشته 62
گونه‌شناسي مسجد 66
 مسجد با شبستان ستوندار 67
 مسجد با شبستان ايواندار 71
 مسجد با شبستان ايواندار و گنبدخانه 73
 مساجد با گنبدخانه مياني 74
آرايهها و تزیينات 76
ويژگي‌هاي كالبدي مساجد، سازه و فضا در آن 81
 ورودي در بدنه‌هاي خارجي مساجد 81
 جلوگيري از مزاحمت با ايجاد حريم‌هاي متعدد 82
 تغيير جهت از هندسه آزاد و محورهاي متنوع بافت 82
 تنوع عملكردها و عرصه‌ها در فضاي داخلي 83
 درجه‌بندي و اولويت‌گذاري براي فضاهاي داخلي 83
 هندسه به‌كار رفته در كف شبستان‌ها 84
 عناصراصلي شكل‌دهنده شبستان 85
 هندسه فضايي شبستان مساجد 86
 استخوان‌بندي و ساختار 87
 تزيينات مناسب و نامناسب در مسجد 88
سازگاری فضا و سازه در معماري مساجد ايراني در دوران اسلامي 88
عناصر و اجزای مسجد 97
عناصر و فضاهای مسجد 97
 شبستان 97
ویژگیهای شبستان 99
محراب 121
بررسی نظریههای گوناگون درباره منشأ محراب 121
تاریخچه محرا‌ب‌سازی در اسلام 128
شکل محراب‌های اولیه 132
نقش محراب در مسجد و دیگر اماکن مذهبی 134
قبله و تحول آن 134
محراب‌های گچبری ایران 136
محراب‌های قرن اول هجری 140
محراب‌های قرن چهارم هجری 140
محرابهای چوبی 156
محراب‌های آجری 158
محراب‌های سنگی 167
کاشی‌گری محراب و محراب‌های کاشی 171
 خاندان محراب‌ساز ابوطاهر 175
 شکل محراب‌های کاشی 176
شکل‌شناسی و تزیین محراب 177
شکل‌شناسی محراب 177
 تزیین محراب 187
نقوش تزیینی محراب 183
رنگ‌آمیزی محراب 190
اهمیت کتیبهها از نظر مذهبی 191
اهمیت کتیبه‌ها از نظر تاریخی 192
کتیبه کوفی بنایی 198
 گنبدخانه 198
 فرم گنبد 201
 گنبد در معماری ایران 203
 گنبد در دوران ساسانیان 203
 تعریف هندسی گنبد 204
 صحن (حیاط) 208
روند شکل‌گیری فضای ورودی مسجدها 211
 منارهها 222
 تاریخچه مناره در دوره قبل از اسلام 222
 تحول مناره در دوران اسلامی 223
 پیدایش و تحول مناره‌ها در ایران 224
 تحول مناره در قرن‌های پنجم و ششم هجری 227
 کاربرد مناره 231
 معماری مناره 235
 وضوخانه 249
 ورودی 251
 ایوان (صفه) 252
 معرفی مساجد شاخص استان اصفهان 253
مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عبدالصمد 253
مسجد جامع گلپایگان 257
مسجد جامع کاشان 258
مسجد جامع نایین 259
مسجد جامع نوش‌آباد کاشان 262
مسجد جامع اردستان 263
مسجد جامع زواره 267
کاشان، مسجد آقا بزرگ 268
کاشان، مسجد باباولی 270
مسجد گز اصفهان 273
شهرضا، بخش پوده، مسجد پوده 274
مسجد جامع اشترجان 276
مسجد سید اصفهان و نکتهای از معماری آن 277
مسجد کارخانه پلار 281
مسجد امام (جامع) فولاد شهر 282
فهرست منابع 285

فصل اول :
معماری، بی¬شک یکی از بارزترین مظاهر تمدن هر ملت و بهترین بازگوکننده نحوه برخورد آن ملت با مسائل مربوط به حیات و بینش آنها از جهان خلقت است. معماری اسلامی برپایه ارکان خود یعنی مردمی‌بودن، پرهیز از بیهودگی و بهره¬مندی از درون‌گرایی وضع‌شده‌است. معمار مسجد، همیشه به نهادهای مردمی خود متعهد بوده است. معماری سنتی ایران نیز برپایه انسان¬مداری و مردمی بودن در طراحی، همواره مورد توجه ایرانیان قرار گرفته است.
امروزه معماران و منتقدان، بدون در نظرگرفتن ظرفیت‌های انسانی، درباره معماری آن-چنان سخن ‌رانــده‌انــد که گویی پدیده¬ای جدا از انسان است. نگاه آنها به ویژگی‌هایی چون تناسبات، اندازه و وزن به گونه‌ای بوده که گویی همه چیز به‌خودی‌خود وجود داشته است و بدون توجه به نقش طبیعت روانی و جسمانی انسان، می‌تواند خوب یا بد، صحیح یا غلط باشد. در این زمینه، شاید بهتر باشد که گفته شود، یک بنا از رنگ‌ها ، اشکال، روشنایی، تاریکی، سازه، تار و پود و سرانجام آثار انسانی که می‌تواند احساسات و آگاهی ناظر را متأثر کند، تشکیل شده است.
شاخص‌ترین مکانی که با وجود تکثر و تنوع آن، بر همه بناهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حتی مسکونی شمول دارد، مسجد است که به¬منزله¬ مبنایی در بناهای اسلامی شمرده می‌شود. مراکز مذهبی بویژه مساجد، شاخص‌ترین مکان‌ها برای پیگیری یک سبک معماری هستند و همچنین شناخت روحیات مردم و زیبایی¬شناسی و نوع اعتقادات‌شان نیز از رهگذر آشنایی با همین مکان تحقق می‌یابد.
تاریخ¬نگاران معماری غرب، به معماری گذشته ایران صفت اسلامی داده¬اند؛ پیشینه¬ این عنوان را می¬توان در جریانات تلاش غرب برای شناخت تمدن‌های نخستین جستجو کرد. حدود سده هجدهم میلادی، شرق، مبحث پر رمزورازی برای غرب شد. پس از بررسی¬های مقدماتی و آشنایی با برخی آثار تمدن و فرهنگ سرزمین¬هایی مانند ایران و هند، ادیان، اهمیت فوق‌العاده¬ای نزد غربی¬ها یافتند. در پی این امر، ظهور اسلام و پیامدهای آن مانند فتح سرزمین¬های پهناور و مسلمان‌شدن شمار بسیاری از مردم آسیا و آفریقا طی تشکیل حکومت¬های اسلامی نیز مورد توجه و تفحص پژوهشگران قرارگرفت. باستان¬شناسان و تاریخ¬نگاران هنر و معماری، با نگاه ویژه به آثار برجای مانده از این دوره¬ها، حاصل بررسی¬ها و مطالعات خود را به¬صورت¬های گوناگون مستند و منتشر کردند. ابتدا شرق¬شناسان و به‌تدریج باستان¬شناسان و تاریخ¬نگاران هنر و معماری، بررسی¬ها و مطالعات خود را با این نگاه ویژه گسترش دادند. آنان برای معرفی، آثار را به سرزمین، سبک، حکومت و گاه به «مسلمانان» نسبت می¬دادند؛ اما پس از مدتی یعنی در حدود دهه هفتاد میلادی (1970) معماران، هنرپژوهان و دین¬گرایان نیز به جمع شرق‌شناسان پیوستند. نکته مهم این است که از این زمان به بعد، در اکثر مستندات آنان، نام آثار با پسوند اسلامی منتشر شد؛ گویی نوعی توافق ناگفته میان آنان برای به‌کار گرفتن اصطلاح اسلامی صورت‌گرفته بود. با این رخداد، حوزه¬ای به¬نام آثار اسلامی نامگذاری شد و از آن پس، پژوهشگران از این عنوان برای موارد گوناگون مانند معماری، هنر، فلسفه، طب، ادبیات و... استفاده کردند.
اینجا این پرسش مطرح است که اگر حکومت¬های اسلامی، بانی معماری اسلامی بوده¬اند، پس چرا در حال حاضر با وجود حکومت¬های اسلامی، آثاری مانند گذشته پدید نمی¬آیند و چرا هنوز پرسش معماری اسلامی چیست مطرح می‌شود؟ در پاسخ می¬توان گفت، در پیدایش معماری اسلامی بی‌تردید حکومت نقش‌داشته، اما تنها عامل یا عامل اصلی نبوده است؛ یعنی نمی¬توان بنابر باور تاریخ¬نگاران، به¬سادگی نسبت میان معماری و اسلام را منتسب به حکومت دانست. شاید برای رسیدن به نتیجه¬ای بهتر، باید این¬گونه سؤال کرد که تحقق معماری اسلامی چطور ممکن است؟
دراین مبحث، دو نگاه یا باور وجود دارد: یک نگاه، خاستگاه اعتقادی دارد و دیگری خاستگاه غیراعتقادی. منظور از خاستگاه اعتقادی این است که هنگام پرسش از چگونگی اسلامی شدن معماری مطلوب معاصر در جوامع اسلامی، این پاسخ مطرح است که باید ابتدا مسلمان بود و با اعتقادات اسلامی به معماری پرداخت. همچنین، این گروه تقلید از گذشته را یکی از راهکارهای مهم تحقق معماری اسلامی می‌دانند و شکل را یکی از شروط دستیابی به آن برمی‌شمارند. نکته مهم این است که پیش از ظاهر یا فرم، این افراد پایبندبودن به اصول و احکام اسلام را شرط نخست برای تحقق معماری اسلامی می¬دانند. آنان معتقدند، معمارِ مدعیِ معماریِ اسلامی باید خود، یک مسلمان معتقد باشد و همه اصول شرعی را رعایت‌ کند. درمقابل، گروه دیگر معتقدند که معماری، اصل است و کافی است که معمار به حرفه خود مسلط باشد و به‌دلیل اینکه مسلمان نیز هست، لاجرم کار او اسلامی خواهد بود. این گروه اعلام می¬کنند که نمی¬توان گذشته را عیناً تکرار کرد و آن -را اسلامی نامید. باید با نظریه‌ها و الگوهای معماری روز و زنده دنیا آشنا بود، اما با سنجش و درک مفاهیم گذشته آن را در اثر یا بنا متجلی ساخت. از جمله پرسش‌های این پژوهش، جستجو در شناخت تعریفی مشخص از معماری اسلامی با نگاه به عناصر خلق‌شده در ابنیه مساجد تاریخی است.
اهمیت و ضرورت پژوهش
هنر اسلامی، هنری هدفمند و هدف¬دار است که ماهیت وجودی آن جهت¬گیری و جهت¬دهی به ذات یگانه‌ الهی است. هنر اسلامی از روح اسلام تغذیه می¬شود و شکل می‌گیرد و در صورت و معنی، مبیّن وحدت است. مساجد در معماری اسلامی، برجسته‌ترین جایگاه و مأمن را داشته و همه هنرها در خدمت مسجد بوده¬اند؛ درواقع، مسجد مجموعه¬ای از هنرهای گوناگون است که بر روی‌ هم فضا و مکان خاصی را پدید آورده¬اند که برای ایجاد رابطه¬ای میان خدا و خلق متناسب باشد؛ فضا و مکانی که در عین شکوه و جلال، و آراستگی و تزیین آن، ذهن انسان را به‌ جای توجه‌ به خداوند به‌خود مشغول ندارد و از آنجا که در سرزمین¬های اسلامی، مسجد پایگاه اجتماعی مسلمانان و پناهگاهی برای زندگی پرآشوب شهر به¬شمار می‌آمد، به تزیین آن توجه خاصی شده و می¬توان گفت، نخستین جایگاه تجلی هنر اسلامی، مسجد بوده است.
مساجد اسلامی در کنار مهم¬ترین فضای عبور و مرور مردم در زندگی روزمره، بازارها، بازارچه‌ها، میدان‌ها، میدانچه¬ها، کاخ¬ها و ... واقع‌ شده¬اند و به عبارتی، زندگی‌دنیوی مردم با زندگی اخروی آنها در هم ‌آمیخته و عبادت و سلوک در بطن زندگی مردم جاری است.
مسجد، سنگ زیربنای تمدن مسلمانان است اما تمدن اسلامی ویژگی¬هایی دارد که در کیفیت و کمیت مساجد تأثیرگذاشته است. درواقع، این اسلام نبود که مسلمانان را به تزیین مساجد و بناهای مرتفع و معماری شگفت و پرشکوه دعوت‌کرد، زیرا با توجه به فلسفه وجودی مسجد، خانه خدا، شکل مسجد اسلامی روشن است؛ بلکه این هنر بود که به عنوان ظرفی مناسب و زمینه¬ای مستعد برای بروز، زمینه بروز و تجلی مسجد را فراهم کرد. به عبارت دیگر، این هنرمندان بودند كه روح تفاهم¬آمیز مکتب را در زمینه هنر متعهد شناختند و به استقبال آن رفتند.
در جهان اسلام از ابتدا، مسجد پیامبر  با سادگی خود، به¬عنوان الگوی معماری مساجد مطرح شد و در گوشه و کنار جهان اسلام با سنت¬های معماری بومی آن مناطق، بویژه ایران و بیزانس و مصر، درآمیخت. گونه¬های متعددی از مساجد در طی قرون متمادی ایجاد شدند که برخی از مهم¬ترین این‌گونه¬ها عبارت¬اند: مساجد شبستانی (اغلب نخستین مساجد ساخته¬شده هستند)، مساجد ایرانی (چهار ایوانی با حیاط مرکزی) و مساجد ترکی (گنبدخانه¬ای)؛ همچنین به لحاظ عملکرد، مساجد را می¬توان به مساجد دارای عملکرد درون¬محله¬ای (صرفاً محلی برای برگزاری نماز است و بیشتر کالبدی تنیده در بافت مجاور خود دارد) و مساجد دارای عملکرد شهری و منطقه¬ای (مساجد جامع) تقسیم¬بندی کرد. در متون اسلامی به هرجای پاک مسجد «سجده¬گاه» اطلاق می¬شود.
مساجد جامع در طول تاریخ اسلام، قلب تپنده و هویت¬دهنده به شهر اسلامی، نگارخانه¬های هنری، محل اجتماع مردم، دانشگاه¬های اسلامی، مرکز اداری و سیاسی شهر و محلی برای تعاملات اجتماعی و هم¬اندیشی مردم به¬شمار می¬روند. برخی از مهم¬ترین مساجد جامع جهان اسلام عبارت¬اند از: مسجد جامع اموی دمشق، مسجد جامع سامرا، مسجد جامع ابن طولون، مسجد مدرسه¬ الأزهر مصر، مسجد امام اصفهان، مسجد جامع قرطبه، مسجد جامع اصفهان و ... .
شهر اصفهان یکی از مهم¬ترین کانون¬های هنر و معماری ایران در دوره اسلامی است و تعدادی از شاخص¬ترین مساجد جهان اسلام در این شهر واقع‌شده‌اند. همچنین تعداد مساجد تاریخی این شهر کم¬نظیر است، براین اساس می‌توان این شهر را شهر مساجد نامید. مسجد شیخ لطف ا... اصفهان از سوی کارشناسان هنری جهان، به‌عنوان نگین ارزشمند تمدن اسلامی و نیز مسجد جامع اصفهان گنجینه هنر و معماری اسلامی ایران و مسجد امام اصفهان به‌قول پروفسور پوپ بزرگ¬ترین و شکوهمندترین بنای اســـلامی خوانده‌ می‌شوند. همچنین برخی از شاخص¬ترین مساجد ایران به¬لحاظ عناصر و اجزا در این استان قرار دارند؛ به¬گونه¬ای که محراب چوبی مسجد جامع ابیانه در حوزه تمدن ایران، بی¬نظیر است یا محراب گچبری مسجد جامع نایین را برخی از محققان مقدمه¬ای بر شکل¬گیری مکتب هنری سامرا قلمداد می‌کنند؛ همچنین محراب‌های آجرکاری و گچبری مسجد جامع برسیان و گلپایگان بی‌نظیرند. به‌دلیل اهمیت و ارزش مسجد در اسلام و همچنین اهمیت مسجدهای تاریخی استان اصفهان (به¬گونه¬ای که مراحل ثبت جهانی تعدادی از مساجد استان درحال انجام است)، در این پژوهش به معرفی تعریف هنر اسلامی و مسجد، اجزای مسجد، گونه¬های مسجد و... پرداخته شده است.
اهداف کلی پژوهش
در این پژوهش اهداف اختصاصی و اهداف کاربردی توأمان دنبال می¬شوند.
• اهداف اختصاصی
1. ارائه تعریفی از معماری اسلامی و تطبیق آن با معماری مساجد
2. ارتقای سطح دانش عمومی مردم در زمینه تناسب فضای نیایش، به¬طور خاص مسجد، با اعمال عبادی
3. معرفی عناصر معماری مسجد و تطبیق آنها با معماری (با لحاظ رسانه¬ای بودن مباحث)
4. معرفی برخی از مساجد شاخص از دوره صدر اسلام تا عصر حاضر با تأکید بر عناصر معماری موجود در آنها (با لحاظ رسانه¬ای بودن مباحث).
• اهداف کاربردی
در پژوهش حاضر مهم‌ترین عناصر موجود در طراحی معماری فضای مساجد تاریخی بررسی و معرفی‌شده¬اند. باتوجه به نقش رسانه¬ای صداوسیما در تولید برنامه‌های تلویزیونی و ارتقای سطح دانش مخاطبان خود، این پژوهش علاوه بر داشتن جذابیت‌های تصویری، به لحاظ خلق فضای دوبعدی گرافیکی، حین برنامه¬سازی، با تأکید بر مساجد دوران سلجوقی، صفوی و قاجاری برای تولید، به بررسی رابطه بین معماری اسلامی و طراحی و معماری فضای لازم برای مساجد تاریخی می¬پردازد و از این طریق به ارتقای سطح دانش مخاطبان در زمینه آثار ارزشمند معماری مساجد تاریخی کمک می¬کند.


 

کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما است.