تلخيص تقويم تاريخفرهنگ و تمدن اسلام و ايران(زندگينامه انديشمندان) _چاپ دوم

کتاب ,مرکز پژوهش و سنجش افکار سازمان صداوسیما | پژوهش , نظرسنجی اینترنتی , سنجش,تلخيص,تقويم,تاريخفرهنگ,و,تمدن,اسلام,و,ايران(زندگينامه,انديشمندان),_چاپ,دوم,اسلام,-,تاريخ,-,دانشمندان,اسلامي-,سرگذشتنامه,-,ايران صدا,و,سيماي,جمهوري,اسلامي,ايران.,مرکز,تحقيقات >

 
تلخيص تقويم تاريخفرهنگ و تمدن اسلام و ايران(زندگينامه انديشمندان) _چاپ دوم نويسنده : دکتر علي‌اکبر ولايتي، دکتر محمدرضا شمس‌اردکاني،دکتر محمدرضا مخبر‌دزفولي، فريد قاسملوتلخيص‌: دکتر محمد حنيف
ناشر : سروش مترجم :
قيمت : 110000 سال انتشار : 1391
نوبت چاپ : دوم تعداد صفحه : 486
مرکز توزيع :
موجود در منبع :موجود است
ISBN : : 978-964-7378-21-5
کليد واژه : اسلام - تاريخ - دانشمندان اسلامي- سرگذشتنامه - ايران صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران. مرکز تحقيقات
 
مقدمه :
کتاب فرهنگ و تمدن اسلام و ايران از جمله آثاري است که در عين داشتن ارزش‌هاي علمي، از قابليت‌هاي بالاي اقتباسي نيز برخوردار است. شناسايي و معرفي انديشمندان، اديبان و دانشمندان و هنرمندان جهان اسلام و ايران و مهم‌تر از آن ارائه منابع در خور توجهي از زندگي هر يک از آنها گنجينه‌اي براي برنامه‌سازان رسانة ملي فراهم آورده است که بي‌شک مي‌تواند مبناي ساخت صدها برنامة نمايشي و غيرنمايشي قرار بگيرد. اما حجم زياد کتاب و گاه ارائه مطالب تخصصي، مانع ارتباط آسان‌تر و مؤثرتر برنامه‌سازان با اين کتاب شده بود. از اين رو، معاون محترم آموزش و پژوهش سازمان، جناب آقاي دکتر غلامرضا، با برگزاري نشست‌هايي با آقاي دکتر ولايتي به اين نتيجه رسيدند که به منظور استفاده بهينه اصحاب رسانه از اين دايرة‌‌المعارف حجيم، خلاصه‌اي از آن تهيه و منتشر شود.
بر همين اساس، گروهي متشکل از پژوهشگران مرکز تحقيقات شامل خانم‌ها وجيهة داوودآبادي فراهاني، الهه شايسته رخ، محبوبه علي محمدي و آقاي علي عنايتي با هدايت دکتر محمد حنيف، مسئوليت تلخيص جلد اول کتاب فرهنگ و تمدن اسلام و ايران را بر عهده گرفتند.
تلخيص کنندگان کوشيدند تا آنجا که ممکن است، نثر و ترتيب مطالب حفظ شود. در خاتمه کتاب، جدول پيشنهادي نويسندگان را براي استفاده در برنامه تقويم تاريخ عيناً ارائه کردند و به برخي منابع هم اشاره نمودند.
با اين حال بر اين نکته تأکيد دارند که در صورت انتخاب شخصيتي براي تهيه برنامه راديويي يا تلويزيوني، نه تنها مراجعه به اصل کتاب، که استفاده از تمامي منابع مورد نظر نويسندگان اوليه آن، لازم و ضروري است. اميد که حاصل کار مفيد بوده باشد.
فهرست :
فهرست مطالب
عنوان صفحه
پيشگفتار 23
محمدبن‌ عبدالله (ص)، پيامبر اسلام 25
فاطمة زهرا (س) 28
علي‌بن‌ ابي‌طالب(ع)، امام اول 30
حسن‌بن علي(ع)، امام دوم 33
حسين‌بن‌علي(ع)، امام سوم 35
علي‌بن حسين(ع)، امام چهارم 39
محمدبن علي(ع)، امام پنجم 41
جعفربن محمد(ع)، امام ششم 43
موسي‌بن جعفر(ع)، امام هفتم 46
علي‌بن موسي (ع)، امام هشتم 49
محمدبن علي(ع)، امام نهم 52
علي‌بن محمد(ع)، امام دهم 55
حسن بن علي(ع)، امام يازدهم 57
حجت‌بن الحسن، مهدي موعود (عج)، امام دوازدهم 60
آتشي، محمدامين 63
آخوند پنجو 64
آدم بنوري، ابوعبدالله آدم بن اسماعيل 65
آذربايجاني، ميرزا رضي 66
آذر بيگدلي 67
آذري طوسي 68
آزاد بِِِِلْگْرامي 69
آزرده دهلوي 70
آصف جاه، نظام‌الملک قمرالدين 71
آصف الدوله، الله يارخان 72
آصف الدوله، ميرزا عبدالوهاب خان 73
آصفي هروي 74
آفاق بيگه جلاير 75
آقا بزرگ طهراني 76
آقْ حصاري، حسن 77
آق سرايي، کريم 78
آق‌سرايي، مُحِبُ‌الدين محمد 79
آل طباطبا 80
آمُلي،‌ بهاءالدين 82
آمُلي، عزالدين 83
َابان بن ابي عَيّاش 84
اَبان بن تَغْلِب 85
اَبان بن عثمان 86
ابدال بيگ 87
ابدال چِشْتي 88
ابراهيم اَدهم 89
ابراهيم بن جَرير 90
ابراهيم بن سِنان 91
ابراهيم بْنِ سَيّار نَظّام 92
ابراهيم بن محمدبن ابي‌يحيي 93
ابراهيم بن يعقوب 94
ابراهيم خوّاص 95
ابراهيم رقّي 96
ابراهيم سلطان بن شاهرخ 97
ابراهيم کلانتر شيرازي 98
ابراهيم ميرزا 99
ابريشمي، محمد 100
اَبْزَري، علي بن محمد 101
ابن اَبّار 102
ابن ابي اَشْعَث فارسي 103
ابن اَبي اُصَيْبعه 104
ابن ابي‌الْبَيان 105
ابن اَبي الحَکَم 106
ابن ابي‌الخير زرکوب شيرازي 107
ابن اَبِي‌الدَّم 108
ابن اَبي الرِّجال 109
ابن اَبي‌العَوجاء 110
ابن ابي خَيْثَمه 111
ابن ابي شَيْبه 112
ابن ابي صادق 113
ابن ابي طاهر طَيْفور 114
اِبن اَبي طَيّ 115
ابن ابي لِيْلي 116
ابن ابي يَعلي 117
ابن اُثال 118
ابن اََثير، ابوالحسن علي 119
ابن اَثير، ابوالسعادت مجدالدين مبارک 120
ابن اَحْمَر 121
ابن اِخْوَه 122
ابن اَزْرَقْ، شمس الدين ابوعبدالله محمد 123
ابن اسحاق، ابوعبدالله 124
ابن اسفنديار 125
ابن اَشْعَثِ کوفي 126
ابن اَعْثَمِ کوفي 127
ابن اَکفاني 128
ابن اَمشاطي 129
ابن اُمَيْل 130
ابن امين، ابراهيم بن يحيي 131
ابن اِياس 132
ابن ايّوب 133
ابن بابِِوْيه، ابوجعفر محمد 134
ابن بَشْکُوال 135
ابن بِطْريق، ابوحسين 136
ابن بُطْلان 137
ابن بَطوطه 138
ابن بَطّه عُکْبَري 140
ابن بَلْخي 141
ابن بنّاي مراکشي 142
ابن بوّاب 143
ابن بي‌بي‌ 145
ابن بيِطار 147
ابن تَغْري بِرْدي 148
ابن تِلْميذ 149
ابن تَيميّه، فخرالدين ابوعبدالله محمد 150
ابن جُبَيْر 151
ابن جزّار 152
ابن جَزله 154
ابن جَلاّء 155
ابن جُلْجُل 156
ابن جَوزي 157
ابن حُبَيش 158
ابن حَجَرعَسقَلاني 159
ابن جِحّي 161
ابن حُوْقَل 162
ابن خُردادْبِه 163
ابن خطيب 164
ابن خَفيف‌ شيرازي 166
ابن خَلْدون، ابوزکريا يحيي 168
ابن خلدون، ابوزيد عبدالرحمان 169
ابن خَلَّکان 171
ابن خَمّار، حسن‌بن سوار 172
ابن خوّ‌‌ام 173
ابن دانيال 174
ابن دايه، احمدبن يوسف 175
ابن دُقْماق 176
ابن راوَندي 177
ابن رَبَّن طبري 178
ابن رُشد 179
ابن رُقَيْقه 180
ابن روميّه 181
ابن زُبَير 183
ابن ساعاتي 184
ابن سَبْعين 185
ابن سَرابيون 187
ابن سِکّيت 188
ابن سُلَيم 189
ابن سَمْح 190
ابن سينا 191
ابن شاطر 193
ابن شاکِر کُتُبي 195
ابن شِبْل 196
ابن شَدّاد 197
ابن شِنْظير 198
ابن شهاب زُهري 199
ابن صلاح 201
ابن صِيرَفي، ابوبکر يحيي 202
ابن صِيرَفي، نورالدين علي 203
ابن طُفِيْل، ابوبکرمحمد 204
ابن طِقطَقي 206
ابن طُمْلوس 207
ابن طولون 208
ابن طيب 210
ابن عالمه 211
ابن عبدُالبَرّ 212
ابن عبدالحَکَم 213
ابن عبدوس، ابوعامر 214
ابن عِبْري 215
ابن عديم 216
ابن عربشاه 217
ابن عَرَبي 218
ابن عَزَم 219
ابن عَطا 220
ابن عطّاش 222
ابن عِماد 223
ابن عِنَبه 224
ابن فُرات 225
ابن فَرَضي 226
ابن فضل‌الله عُمَري 227
ابن فَضْلان 228
ابن فَلّوس 229
ابن فورَک اصفهاني 230
ابن فُوَطي 231
ابن فَهْد، عبدالعزيزبن عمر 232
ابن قُتَيْبه 233
ابن قَلانِسي 234
ابن کُتْبي 235
ابن کثير 236
ابن ماجد 237
ابن مارِسْتانيه 238
ابن ماکولا 239
ابن مُتَوَّج 240
ابن مُجاور 241
ابن مجدي 242
ابن مَردويه 243
ابن مِطْران 244
ابن مُقَفَّع 245
ابن مُقْله 247
ابن مُنْجِب 249
ابن مَندويه اصفهاني 250
ابن مَنْده، ابوزکريا 251
ابن مَنْده، ابوعبدالله محمد 252
ابن ميمون 253
ابن نَجّار 255
ابن نَديم 256
ابن نصوح 257
ابن نَظَر 258
ابن نُقْطه، ابوبکرمعين‌الدين 259
ابن واصِل 260
ابن وافِد 261
ابن وَرْدي 262
ابن وصيف شاه 263
ابن هَبَل 264
ابن هِشام 265
ابن هندو 266
ابن هيثم 267
ابن يمين 269
ابن يونُس، ابوالحسن علي 271
ابواحمد عسکري 273
ابواحمد کاتب 274

ابوجعفرخازن 275
ابوالْجود 276
ابوالحسن علي‌بن نافع زرياب 277
ابوالحسن علي‌رُبعي 279
ابوالحسين بن کشکريه 280
ابوالعلاء بهشتي 281
ابواْلفَداء 282
ابوالفضل خُتّلَي 284
ابوالفضل سَرَخْسي 285
ابوالفضل عُبيدالله بن احمد ميکالي 286
ابوالکلام آزاد 287
ابوالهِيْثَم 290
ابوحاتِم سِجِسْتاني 291
ابوحَنيفه اسکافي 293
ابوحنيفه، نعمان‌بن ثابت 294
ابوزين کحّال 296
ابوسعد منصوربن حسين (آبي) 297
ابوسعيد ابوالخير 298
ابوسعيد سجزي 301
ابوسهل بن نوبخت 303
ابوسهل کوهي 304
ابوسهل مسيحي 306
ابوشامه 307
ابوطالب مکي 308
ابوعبدالرحمان سُلَمي 309
اَبوعُثمان دِمَشقي 310
ابوعليِ سياهِ مَرْوَزي 311
ابوعلي مِسْکَوِيْه 312
ابوکامِل 313
ابومحمد مرتعش نيشابوري 314
ابومِخْنَفْ 315
ابومَدْيَن 316
ابومسلم خراساني 317
ابومَعشَر بلخي 319
ابونصر سَرّاج 320
ابونصر فارسي 322
ابوهاشم صوفي 323
ابويعقوب کروتي 324
ابويوسُف، يعقوب بن‌ابراهيم 325
ابهري، اثيرالدين 326
اَحْرار 327
احمدبن ابي‌الحَواري 328
احمدبن ابي‌دُؤاد اِيادي 329
احمد موسي 331
احمد وقار 332
اختري يزدي 333
اختيار منشي 334
اَخسيکتي، اثيرالدين 335
اِدْريسي، ابوعبدالله محمد 336
اديب صابر ترمذي 337
ارّجاني، ابوزيد 338
اردبيلي، صفّي‌الدين 339
ارزاني دهلوي، محمداکبر 341
اَرغونِ کاملي 342
اُرمَوي، سراج‌الدين 343
اُرْمَوي، صفي‌الدين 344
اَزرَقي هروي 345
اِسترابادي، ابراهيم 346
اِسترابادي عبدالحَيّ 347
اِسترابادي، ميرزا مهدي‌خان 348
اسحاق بن حسين 349
اسحاق‌بن حُنَين 350
اسحاق‌بن سُليمان اِسرائيلي 351
اسحاق‌ موصِلي ارجاني 352
اسدآبادي، سيدجمال‌الدين 353
اسدي‌طوسي 355
اَسفِزاري 356
اسکافي، ابن هَمّام 357
اسکندر بيک منشي 358
اسماعيل جَلايِر 359
اسماعيل نقاشباشي 360
اَسْمَر 361
اَسيرِ اِصْفَهاني 362
اسيري لاهيجي 363
اشرف مَراغي 364
اصطخري، ابواسحاق 365
اُصطُرلابي 366
اصفهاني، ابراهيم 367
اصفهاني، ابوالفرج 368
اصفهاني، ابوتراب 369
اصفهاني، ابونُعَيم 370
اصفهاني، جمال‌الدين 371
اصفهاني، عبدالجبار 372
اصفهاني، محمدصالح 373
اصفهاني، ميرزاغلام‌رضا 374
اصفهاني، نجفعلي 375
اظهر تبريزي 376
اعتضادالسلطنه 377
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان 379
افسر، عبدالرحيم 381
افشار اُرموي، ابوالحسن 382
افشار، محمدحسن خان 383
افلاکي، شمس‌‌الدين 384
اُقليدسي 385
اُلُغ بيگ 386
الله‌وردي‌خان 387
الهي‌ اَردَبيلي 388
امامي هروي، رضي‌الدين 389
امامي‌هروي، محمد 390
اميدي تهراني 391
اميرحسيني هروي 392
اميرخسرو دهلوي 393
اميرشاهي سبزواري 394
اميرعليشير نوايي 395
اميرکبير، ميرزا تقي‌خان 396
اميرمُعزّي 398
امين‌‌الدوله، ميرزا علي‌خان 399
امين‌الضرب، محمدحسن 400
انصاري، خواجه عبدالله 401
اَنطْاکي 402
انوري 403
انوشيرَوانِ بْن خالِد 404
اوحدي مراغه‌‌اي 405
اوماني، اثيرُالدين 406
اهلي‌شيرازي 407
اهوازي، ابوالحسن 408
ايجي، قاضي عَضُدالدين 409
ايرانشهري، ابوالعباس 410
ايلاقي، شمس‌الدين 411
باباافضل کاشاني 412
باباجان حافظِ تربتي 413
بابارکن‌الدين شيرازي 414
باباشاهِ اصفهاني 415
باباطاهر عريان 416
بابا فَرَج تبريزي 417
بابا فَغاني 418
بابِرتي 419
باخَرزي، ابوالمفاخر 420
باخَرزي، سيف‌الدين ابوالمعالي 421
باربَد 422
باغَندي 423
باقلِاّني 424
باهِلي 425
بايزيد بسطامي 426
بايزيد بسطاميِ ثاني 428
بايْسُنْقُر ميرزا 429
بتّاني، ابوعبدالله محمد 431
بَجه‌اي ناصر 432
بَحرالعلوم ابوالعَيّاش 433
بَحراني، ابوعلي جمال‌الدين 434
بَحراني، هاشم بن سليمان 435
بَحرَق، جمال‌الدين محمدبن عمر 436
بخارايي، ناصر 437
بُخاري، اميراحمدبن محمد 438
بُخاري، صلاح‌بن مبارک 439
بُخْتيشُوع، خاندان 440
بدائوني، عبدالقادر 442
بَدَخْشي، محمدامين 443
بَدَخشي، نورالدين جعفر 444
بدرالدين، مظفر 445
بِدليسي 446
بَدَوي، احمد 447
بَرَني، ضياءالدين 448
بروجردي، ميرزا محمودخان 449
بزرگ‌بن شهريار 450
بزرگمهر بُختَگان 451
بُسْتي، ابوحاتم 452
بُسحاقِ اَطْعِمه 453
بَسْطامي، عَبْدالرَّحْمان 454
بَسَوي، ابويوسف يعقوب 455
بِشربن مُعتَمِر 456
بِشْرِ حافي 457
بُصرَوي 458
بصير، ابوعلي 459
بِطروجي، ابواسحاق 460
بغدادي، ابوحمزه 461
بغدادي، ابومحمد رُوَيْم 462
بغدادي، عبدالقاهر 463
بغدادي، محمدبن سليمان 464
بغدادي، محمدبن عبدالباقي 465
بَغَوي، ابوالحسن 466
بِقاعي، ابوالحسن 467
بَکري، ابوالمکارم 468
بَکْري، ابوالنجم 469
بَلاذُري، احمد 471
بلخي، ابوالقاسم 472
بلخي، ابوالمؤّيد 473
بلخي، ابوزيد 474


فصل اول :
محمدبن‌ عبدالله (ص)، پيامبر اسلام
پيامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، در سال 570 ميلادي در شبه جزيرة عربستان متولد شد؛ در اين زمان عربستان در تاريکي جهالت فرو رفته بود، آن‌چنانکه کردارهاي زشت و ناروا، کارزارهاي خونين، يغماگري و فرزندکشي بر فضايل اخلاقي چيره شده و از يگانه‌پرستي چيزي بر جاي نمانده بود.
پس محمد (ص) که نسبش به حضرت اسماعيل و حضرت ابراهيم (ع) مي‌رسيد، به خواست خداوند در اين سرزمين به دنيا آمد تا همچون پدرانش، بت‌هاي زر، زور و تزوير را درهم شکند و زنگارهاي خرافه و تعصب را به واسطة کلام الهي از دل و انديشة مردمان بزدايد.
عبدالله، پدر بزرگوار حضرت محمد (ص)، يکي از ده پسر عبدالمطلب بود که به گواهي تاريخ، مطيع امر و نذر پدر و خاضع در برابر خواست خداوند به شمار مي‌رفت. وي در بيست و چهارسالگي با آمنه دختر وهب بن عبد مناف ازدواج کرد. محمد(ص) تنها ثمرة اين ازدواج بود که همزمان با واقعة اصحاب فيل، حمله سپاهيان فيل سوار ابرهه به کعبه، به دنيا آمد. اين سال به عام‌الفيل مشهور شد و مبدأ تاريخي پيدا کرد. قول مشهور آن است که حضرت محمد(ص) هنوز به دنيا نيامده بود که پدرش از جهان رخت بربست. هنگام تولد حضرت محمد(ص)، ايوان کسري لرزيد، درياچة ساوه فرونشست و آتشکدة پارس خاموش شد. عبدالمطلب نام نوه‌اش را "محمّد" نهاد؛ مادرش آمنه نيز او را "احمد" ناميد. عبدالمطلب که نوه‌اش را بسيار عزيز مي‌شمرد، زمامدار قريش و کليددار کعبه بود و در رديف مردان موحد و معتقد به‌شمار مي‌رفت.
حضرت محمد(ص) تا پنج سالگي نزد دايه‌اش حليمه، زني از قبيلة سعدبن بکر هوازن، رشد يافت و بعد از آن فقط يک سال با مادرش زندگي کرد؛ چرا که آمنه نيز بيمار شد و درگذشت. از اين پس پدربزرگ مهربانش، سرپرستي او را بر عهده گرفت و او را بيش از پيش محترم ‌شمرد.
اما اين دورة خوش ادامه نيافت و در پي تقدير الهي که بايد از محمد(ص) مردي بلند همت مي‌ساخت، عبدالمطلب هم از دنيا رفت و پيامبر از هشت سالگي تحت سرپرستي عمويش ابوطالب قرار گرفت. از اين پس، دورة جديدي از زندگي پيامبر اکرم (ص) آغاز شد که آينده و شخصيت اجتماعي او را پايه‌ريزي کرد. شرکت در چهارمين جنگ فجار، مجموعه جنگ‌هايي که در ماه‌هاي حرام رخ داد و هم پيمان شدن با جوانمردان براي دفاع از حقوق افتادگان و مظلومان (حلف الفضول) از ديگر وقايع زندگي اين بزرگوار بود. او با عمويش به سفر مي‌رفت و در اين سفرها بود که بُحيرا، راهب مسيحي، او را پيامبر موعود خواند.
پيامبر اسلام، مدتي را هم به شباني گذراند و در 25سالگي در پي پيشنهاد کاري خديجه دختر خويلد، مسئوليت کارهاي تجاري بانوي اصيل و خوشنام قريشي را که پيرو دين ابراهيم بود، برعهده گرفت. پاکي و امانتداري پيامبر بر اعتبار ايشان نزد خديجه افزود؛ آن‌چنانکه با وجود مال و ثروت بسيار، خواهان ازدواج با پيامبر شد. از اين پس خانة اين زوج، خانه اميد نااميدان و بينوايان شد. حاصل اين ازدواج دو پسر به نام‌هاي قاسم و عبدالله و چهار دختر به نام‌هاي: رقيه، زينب، ام‌کلثوم و فاطمه (س) بود که همگي جز، فاطمه زهرا (س) در زمان حيات پيامبر از دنيا رفتند.
پيامبر تا پيش از بعثت نيز به دليل خلق خوش، پاکي رفتار و راستي گفتار مورد اعتماد مردم و مرجع دادرسي‌ها و داوري‌ها بود؛ چنانکه اختلاف بر سر نصب حجرالاسود با درايت وي به وحدت و همدلي انجاميد. مهرباني حضرت زبانزد بود و توجه‌اش به يتيمان و اسيران بسيار؛ از اين رو سرپرستي پسر عمويش، حضرت علي(ع) را در نوجواني و اوج تنگناي مالي عمويش، ابوطالب، بر عهده گرفت و زيدبن حارثه را که راهزنان از قبيله‌اش ربوده بودند، به فرزندخواندگي پذيرفت. وي گاهي از مردم کناره مي‌گرفت و به غاري در کوه معروف "حرا"، واقع در جبل‌النور امروزي، مي‌رفت و به عبادت و تفکر در اسرار آفرينش مي‌پرداخت. در همين خلوت‌ها بود که شبي وحي الهي بر ايشان نازل و به پيغمبري مبعوث شد. حضرت محمد(ص) در زمان بعثت 40 ساله بودند و از اين پس تا رحلتشان، حدود 23سال، براي ارسال و اشاعة پيام الهي پياپي مبارزه کردند. شکل اين مبارزه در مکه، مقاومت و صبوري حضرت و ياران تازه مسلمانش در برابر کفار و بت‌پرستان و در مدينه، به صورت مقابلة روياروي با مشرکان و منافقان بود. پيامبر سيزده سال پس از بعثت در پي آزارهاي سران قريش و اشراف مکه، مخفيانه به مدينه رفتند که اين هجرت، مبدأ تاريخي پيدا کرد. کفار، مشرکان و منافقان براي بازداشتن پيامبر از انجام رسالتش جنگ‌هاي متعددي عليه ايشان و مسلمانان برپا کردند. برخي از اين جنگ‌ها در اوايل هجرت درگرفت؛ همچون احد، بدر، خندق، و برخي نيز در سال‌هاي آخر عمر ايشان؛ همچون خيبر، موته، حنين، تبوک و فتح مکه.
در سال دهم هجري، پيامبر آخرين حج خويش را به جا آوردند (???‌الوداع) و پيام غدير را به همگان ابلاغ فرمودند و با گسترش اسلام در سراسر عربستان، رسالت خود را به حد کمال رساندند. در همين سال، در پي تبي سخت بيمار شدند. با پيدا شدن نشانه‌هاي بيماري، پيامبر(ص) وصيت کردند و مسلمانان را به تمسک به قرآن و اهل بيت طاهرشان بسيار سفارش نمودند. ايشان در دوران بيماري به تذکر امور و احکام بسيار اهميت مي‌دادند.
به مرور که حال ايشان وخيم‌تر مي‌شد، اهل خانه و بويژه دختر گرامي‌شان که علاقه خاصي به پدر داشتند، نگران‌تر مي‌شدند. سرانجام پيامبر دعوت حق را لبيک و دنياي فاني را وداع گفتند. به روايت شيعه، رحلت آن حضرت در نيمروز دوشنبه 28 صفر سال يازدهم هجري اتفاق افتاد.
مسجدي که پيامبر (ص) را در آن به خاک سپردند، اکنون به مسجد النبي معروف است.
برخي منابع
ـ آيتي، محمدابراهيم، تاريخ پيامبر اکرم، تجديدنظر ابوالقاسم گرجي، تهران، دانشگاه تهران، 1366 ش.
ـ حکيم، سيد منذر با همکاري وسام بغدادي و عدي غريباوي، پيشوايان هدايت؛ خاتم‌انبياء محمد مصطفي، ترجمه عباس جلالي، تهران، مجمع جهاني اهل بيت، 1385 ش.




فاطمة زهرا (س)
فاطمة زهرا (س) مادر امامان"شيعه" و ارزشمندترين بانوي اسلام نزد شيعيان است. فاطمه سلام‌الله عليها دختر گرامي پيامبر اکرم، محمدبن عبدالله (ص) و حضرت خديجه(ع) است. او به روايت امام صادق(ع) در 20 جمادي‌الثاني سال پنجم بعثت، ديده به جهان گشود و هشت سال در مکه و ده سال در مدينه زندگي کرد. برترين زنان جهان، ساره، مريم، آسيه و کلثوم، به وقت به دنيا آمدن فاطمه، به ياري خديجه آمدند. مهم‌ترين القاب ايشان، راضيه و مرضيه و کنيه‌اش "ام‌ابيها" بود.
حضرت فاطمه(س) زماني ديده به جهان گشود که قريش انواع آزارها و اذيت‌ها را در حق پدربزرگوارش روا مي‌داشتند. وقتي فاطمه (س) هنوز شيرخواره بود، مسلمانان راهي شِعب ‌ابي‌طالب شدند و به محاصره اقتصادي درآمدند. فاطمه(س) دورة شيرخوارگي و نوپايي خود را در شعب گذراند و در آنجا راه رفتن و سخن‌گفتن را آموخت. وقتي محاصره اقتصادي شکسته شد، حضرت فاطمه (س) پنج ساله بود. بعد از خروج از شعب، در سال دهم بعثت و در پي مرگ ابوطالب، حضرت خديجه (س) فوت کرد و فاطمه(س) و رسول خدا را تنها گذاشت. اين وقايع رشتة محبت پيامبر اکرم(ص) و دختر گراميش را محکم‌تر کرد. فاطمه(س) در اين سال‌ها با وجود خردي سن، غمخوار و يار و ياور پدر بود؛ چنانکه به "مادر پدر" (ام‌ابيها) مشهور شد. در سال سيزدهم بعثت، پيامبر(ص) تصميم گرفت به مدينه هجرت کند. فاطمه زهرا (س) نيز به دنبال پدر از مکه به مدينه هجرت کرد. رسول‌الله در مدينه با ام‌سلمه ازدواج کرد و امور مربوط به دخترشان را به وي واگذاشت.
وقتي زهراي اطهر(س) به سن نوجواني رسيد، خواستگاران بسياري از سران اسلام داشت اما ايشان تنها به خواستگاري علي‌ابن‌ابي‌طالب(ع) پاسخ مثبت داد. مقدمات اين پيوند مبارک در سال دوم هجرت با فروش زرة حضرت علي(ع) فراهم آمد. برخي مورخان تاريخ آن را اوايل شوال همان سال مي‌دانند. خانه علي(ع) و فاطمه(س) برترين سرا در صفا، صميميت، اخلاص، و مهر و محبت بود. فاطمة زهرا(س) در خانه همسر هم مانند خانة پدر سختکوش و شکيبا بود و با تنگدستيِ همسر مي‌ساخت. ثمرة اين پيوند خجسته چهار فرزند برومند بود: امام حسن(ع)، امام حسين(ع)، ام‌کلثوم (س) و زينب(س). خداوند در سوره‌هاي شوري، کوثر و دهر و آيه‌هاي تطهير و مباهله از سوره‌هاي احزاب و آل عمران، از فاطمه زهرا(س) و اهل‌بيت (ع) ياد کرده است.
زهراي مرضيه(س) به کمال عقل و زيبايي روح و صفاي نفس و کرم آراسته بود، و به گواهي تاريخ نمونة انسانيت، خويشتنداري و بزرگواري بود. ايشان غذاي خود را به ديگران مي‌بخشيد و در راه رضاي حق، بردباري پيشه مي‌کرد. در پي مرگ پيامبر(ص) در سال دهم هجري، فاطمه زهرا(س) با تمام وجود تنهايي را حس ‌کرد؛ چرا که اختلاف بر سر خلافت سبب شد که مسلمانان وصيت پيامبر را بر سر جانشين و وصي بعد از خود فراموش کنند و حرمت اهل بيت رسول‌الله(ص) را از ياد ببرند و حرمت خانة علي و اهل آن را بشکنند. فاطمه(س) دلشکسته و بيمار شد و به قول مشهور، در 3 جمادي‌الثاني سال يازدهم هجري وفات يافت. تربت پاک ايشان به واسطة همين دلشکستگي نامعلوم است.
برخي منابع
ـ حکيم، سيدمنذر، با همکاري وسام بغدادي و عدي غريباوي، پيشوايان هدايت، صديقة کبري حضرت فاطمه‌زهرا (س). ترجمة عباس جلالي، تهران مجمع جهاني اهل بيت، 1385 ش.
ـ سبحاني، سيدجعفر، فروغ ابديت، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزة علميه قم، ج 1، 1378ش.




علي‌بن‌ ابي‌طالب(ع)، امام اول
اميرالمؤمنين، حضرت علي‌ابن ابي‌طالب (ع)، نخستين امام شيعيان و نخستين مردي بود که اسلام آورد. پدر و مادر ايشان هر دو هاشمي‌ بودند. پدر بزرگوارش، ابوطالب، سرپرستي امور قريش و مسئوليت آب دادن به حاجيان را برعهده داشت و هميشه خداي ابراهيم (ع) را مي‌پرستيد. مادر امام علي(ع) فاطمه دختر اسد از جمله کساني بود که بسيار زود به دين اسلام گرويد و نزد حضرت محمد(ص) جايگاه و منزلت مادري داشت. حضرت علي(ع) مولود کعبه است؛ چرا که هنگام تولدش، 13 رجب سال 30 عام‌الفيل، ديوار کعبه شکافت و مادر گرامي‌اش که کنار خانه خدا بود، وارد آن شد و همانجا فرزندش را به دنيا آورد. فاطمه بنت اسد(س) نوزاد را "حيدر" ناميد، اما حضرت محمد(ص) و ابوطالب نام وي را "علي" گذاشتند. از کنيه‌هاي حضرت، ابوالحسن و مهم‌ترين لقب ايشان، اميرالمؤمنين است.
پيامبراکرم(ص) علاقه ويژه‌اي به حضرت علي(ع) داشت، در کودکي پسر عمويش، علي(ع)، بسيار با او بازي مي‌کرد، او را مي‌خواباند و اوقات بسياري را با مي‌گذراند. به همين دليل، زماني که قحطي سختي به قريش روي آورد، پيامبر اسلام داوطلبانه براي کمک به عموي عيالوارش سرپرستي حضرت علي(ع) را برعهده گرفت. در آن زمان، اميرالمؤمنين(ع) پنج يا شش ساله بود. به اين ترتيب حضرت علي(ع) تحت سرپرستي حضرت محمد(ص) رشد کرد و در خانة پيامبر از دورة کودکي به دورة نوجواني پاگذاشت. وقتي حضرت علي(ع) ده ساله بود، حضرت محمد(ص) به پيامبري مبعوث شد. علي(ع) شب‌هاي زيادي را شاهد راز و نيازهاي پسرعمويش بود، او نيز چون محمد(ص) هيچ‌گاه بتي را سجده نکرد، به خدا شرک نورزيد و براي آداب و رسوم جامعه جاهلي ارزشي قائل نبود. او نخستين مردي بود که به اسلام ايمان آورد و دين پيامبر(ص) را تمام و کمال پذيرفت. او به همراهي رسول‌ خدا (ص) و حضرت خديجه(س) نخستين نماز جماعت اسلام را برگزار کردند. در نخستين جلسه‌اي که پيامبر(ص)، خويشان خود را به دين اسلام دعوت کرد، حضرت علي(ع) را برادر، وصي و جانشين خود خواند و از مردم خواست که از وي اطاعت کنند. علي (ع) در تمام لحظات سخت دوشادوش پيامبر و همراه ايشان بود؛ در شعب ابي‌طالب، در سفر طائف و در بيعت عقبه. در وقت هجرت رسول اکرم(ص) نيز به جاي ايشان در بستر خوابيد تا دشمنان به پيامبر آسيبي نرسانند.
در سال دوم هجري حضرت علي(ع)، حضرت فاطمه(س) را از پيامبر اکرم(ص) خواستگاري کرد و در پي رضايت فاطمه(س)، اين ازدواج مبارک صورت گرفت. اين پيوند خجسته نسل پيامبر را تحکيم بخشيد. امام حسن(ع)، امام حسين(ع)، ام‌کلثوم(س) و زينب(س) حاصل اين ازدواجند.
حضرت علي(ع) در همة جنگ‌ها پرچمدار سپاه پيامبر(ص) بود. جنگ‌هاي بدر، احد، خندق، خيبر و فتح مکه گوياي دلاورمردي‌ها و رشادت‌هاي اوست که بي‌امان مبارزه مي‌کرد و چون شير بر صف دشمن فرود مي‌آمد و از اين رو "حيدرکرار" خوانده مي‌شد. در سال دهم هجري، در ???‌الوداع، بعد از موسم حج، پيامبر، انبوه جمعيت را که از مدينه، عراق و مصر آمده بودند در منطقه‌اي که کاروانيان را از هم جدا مي‌کرد و به غديرخم معروف بود، گرد هم آورد و فرمود: هرکس من مولاي اويم، علي مولاي اوست.
بعد از رحلت پيامبر، تمام مراسم کفن و دفن ايشان را حضرت علي(ع) انجام داد، در حالي که برخي ديگر در منطقة سقيفه بر سر خلافت شور مي‌کردند. اين‌چنين در غياب وصي و جانشين رسول‌الله (ص)، ابوبکر به خلافت رسيد و اين آغاز تنهايي علي(ع) و خانواده‌اش بود که به نص صريح، اهل بيت پيامبر(ص) هستند. حضرت علي(ع) در پي حکومت خلفاي سه‌گانه، براي حفظ دين رسول‌الله سکوت اختيار کرد. امام علي(ع) در دوران ابوبکر به جمع‌آوري آيات قرآن پرداخت و آيات را به ترتيب نزول آنها گرد آورد، به تنظيم آنها همت گماشت، شأن نزول آنها را بيان کرد و 60 نوع علوم قرآني را املاء فرمود.
با کشته شدن عثمان، مدينه عرصة آشوب و هرج و مرج شد. همه مردم دريافتند که جز امام علي(ع) کسي قادر به عهده‌داري مسئوليت امت اسلام نيست. پس امام علي(ع) با اصرار مردم خلافت را پذيرفت. نخستين کار امام براي ساماندهي اوضاع مسلمانان، از بين بردن نظام طبقاتي بين مردم بود. او درتقسيم اموال بيت‌المال ميان مسلمانان تساوي و عدالت برقرار کرد. رفتار امام با محکومان بر مبناي عدل اسلامي و وضع احکامش برخاسته از ژرف‌انديشي ديني و احاطة علمي بود. شيوة حکومتداري ايشان بر بسياري گران آمد. آنها که در پي مقام، موقعيت و کسب ثروت و مکنت بودند و منطق عادلانه و انديشه ژرف او را برنمي‌تابيدند، بر او شوريدند. جنگ جمل، جنگ صفين و جنگ نهروان را اين عده بر پا کردند. "جمل" حاصل سرپيچي طلحه و زبير بود که عايشه را عليه علي(ع) تحريک کردند. "صفين" را معاويه برپاکرد و نيرنگ عمروعاص و بي‌تدبيري ابوموسي‌ اشعري آن را دامن زد. "نهروان" نتيجه سرپيچي دوازده هزارتن از سپاهيان حضرت علي(ع) بود که از فرمان او خروج کردند و به "خوارج" معروف شدند. عبدالرحمان ابن‌ملجم مرادي از همين عده بود که در نوزدهم ماه رمضان سال 40 هجري با شمشيري آلوده به زهر به اميرالمومنين ضربت زد. حضرت دو روز بعد در سپيده دم 21 رمضان در سن 63 سالگي به شهادت رسيد.
حضرت علي(ع) دانشمند بسيار بزرگي بود. وي در علم فقه، تفسير قرآن، علم طريقت و حقيقت، نحو، مباني زبان عربي و ساير علوم روزگار خود متبحر بود. مردم فصاحت کلام و آيين نگارش را از وي فرامي‌گرفتند. در يک کلام اميرالمؤمنين(ع) سرچشمه فصاحت و خاستگاه بلاغت بود. شريف رضي، کلمات قصار و خطبه‌هاي آن حضرت را گردآوري کرد و آن را نهج‌البلاغه ناميد. آمدي در قرن پنجم و ششم هجري، سخنان کوتاه حکمت‌آميز حضرت را در مجموعه‌اي با نام "غُررالحِکَم و دررُالکلم" جمع نمود.
برخي منابع
ـ حکيم، سيد منذر و ديگران، پيشوايان هدايت، اميرمؤمنان حضرت علي‌بن ابي‌طالب، ترجمه عباس جلالي، تهران، مجمع جهاني اهل‌بيت. 1385 ش.
ـ رسولي محلاتي، سيدهاشم، زندگاني اميرالمؤمنين عليه‌ السلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1382 ش.




حسن‌بن علي(ع)، امام دوم
حسن‌بن علي‌بن ابي‌طالب(ع)، دومين پيشواي مسلمانان پس از پيامبر، در نيمة رمضان سال سوم هجري در شهر مدينه متولد شد. وي نخستين فرزند امام علي(ع) و حضرت فاطمه‌زهرا (س) است. کنيه امام حسن مجتبي "ابومحمد" و سزاوارترين لقب ايشان بر طبق رواياتي از پيامبر "سيد" است.
جد گرامي‌اش، پيامبر اکرم(ص)، نام وي را از "شبر" گرفت که به عربي "حَسَن" خوانده مي‌شود. امام حسن(ع) طبق روايات مستند بسيار شبيه به پيامبر بود و دورة کودکي را در کنار ايشان سپري کرد و نزد ايشان جايگاه ويژه‌اي داشت. امام حسن(ع) حدود هفت سال و نيم داشت که پيامبر(ص) رحلت فرمودند. در نبود پيامبر، امام حسن(ع) شاهد همه رنج‌هايي بود که به اهل بيت پيامبر (ص) وارد شد. در دوراني که حضرت علي(ع) خانه‌نشين بود، امام حسن(ع) همواره در کنار پدر حضور داشت و همراه پدر و برادرش براي گسترش اسلام و اجراي اوامر الهي سعي و تلاش مي‌کرد. ايشان در زمان خلفاي دوم و سوم نيز همراه امام حسين(ع) در فتوحات و لشکرکشي به ساير سرزمين‌ها حضور داشتند. بعد از به خلافت رسيدن اميرالمؤمنين(ع)، امام حسن(ع) يار و ياور پدر و مولاي خود بود. و در جنگ "جمل"، فرماندهي جنگ را برعهده داشت. با شهادت اميرالمؤمنين مرحلة جديدي از زندگي امام حسن(ع) شروع شد. ايشان که بنابر وصيت پدر، کتاب و سلاح امامت را به ارث برد، در نهايت مسئوليت حفظ شعائر اسلامي و رهبري مردم را بر دوش گرفت. مردم کوفه با امام حسن(ع) بيعت و تأکيد کردند که وي را در راه خدا تنها نگذارند. اما معاو?? ‌بن ابي‌سفيان که با وجود عزل شدن از سوي حضرت علي(ع)، تا بعد از شهادت ايشان نيز والي دمشق و سرزمين شام باقي ماند، قصد کرده بود خليفة بلاعزل مسلمانان شود و براي اين کار لازم بود که حتماً از امام حسن(ع) بيعت بگيرد. پس سپاهي را تجهيز کرد و به سمت عراق روانه کرد. مردم کوفه ابتدا تمايلي به جنگ نشان ندادند، ولي با تشويق و ترغيب اطرافيان امام(ع) کم‌کم سپاهي عظيم از گروه‌هاي مختلف فراهم آمد که هريک نيتي خاص را دنبال مي‌کردند. به همين علت سپاهي منظم و کارآمد نبود و در معرض پراکندگي و فروپاشي قرار داشت. سرانجام نيز نيرنگ معاويه گريبان برخي از افراد لشکر را گرفت و کارشکني‌ها و نامه‌نگاري‌هاي آنها با سران لشکر معاويه، خبرساز شد. موج شايعاتي که عوامل معاويه در لشکر امام مي‌پراکندند، سپاهيان را متزلزل و آنها را از اردوگاه امام حسن(ع) خارج مي‌ساخت. امام حسن(ع) از چند طرف تحت فشار بود، برخي از مردم او را تکفير ‌کردند و بيشتر ايشان امام را تنها گذاشتند و دنيا را بر آخرت ترجيح دادند. در چنين شرايطي، امام بعد از اتمام حجت با مردم، پيمان‌نامه صلح معاويه را با تعيين چند شرط، پذيرفت. قرار بر اين شد که بعد از معاويه، امام حسن(ع) حاکميت جامعة اسلامي را برعهده گيرد. پس از عقد قرارداد صلح، امام حسن(ع) همراه خانواده و برادرش کوفه را به قصد مدينه ترک گفتند. امام حسن(ع) ده سال در مدينه زندگي کرد و مرجعيت ديني و علمي مسلمين را برعهده داشت و به تربيت دانشوران و سخنوران مسلمان و معتقد همت گماشت. ايشان بر رخدادها و عملکرد کارگزاران و حکام نظارت مي‌کرد و دستورهاي لازم را صادر مي‌فرمود. معاويه به مفاد پيمان‌نامه صلح وفادار نماند و يزيد را بعد از خود خليفه شمرد. او براي اينکه خلافت را در خاندان اموي موروثي کند، به فکر به شهادت رساندن امام حسن(ع) افتاد، پس با همکاري "جعده دختر اشعث بن‌قيس"، يکي از زنان امام حسن(ع)، در تاريخ 28 صفر سال 49 يا 50 هجري با زهر ايشان را به شهادت رساند. تربت مطهر ايشان در بقيع است. امام حسن(ع) بسيار صبور بود و از اموال خود بسيار بخشش مي‌کرد و به فروتني شهرت داشت. پيامبر در مورد امام حسن(ع) و امام حسين(ع) فرموده‌اند: "آنان سالار جوانان بهشتند، دست به قيام بزنند يا نزنند، امام و پيشواي شما هستند."
منبع
ـ امين، سيدمحسن، سيرة امامان، امام حسن، ترجمه حسين وجداني، تهران، سروش، 1366ش.


 

کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما است.